سازمان يابي مكاني – فضايي مناطق جديد صنعتي درمناطق روستايی
نویسنده: دکتر حسین شیرزاد
مقدمه
با طرح پيوستن كشورها به (WTO) طي سالهاي اخير بحثهاي گستردهاي برروي تغيير سازمان فضايي فعاليتهاي صنعتي بويژه ظهور مكانهاي صنعتي جديد صورت گرفته است.بسياري از ديدگاههاي انتقادي دراين باره با محلي كردن (بومي نمودن) فعاليتهاي صنعتي در چارچوب شبكهها، محدودهها و سيستمهاي توليدي در ارتباط است.دراين جهت به اين نكته تاكيد شده كه توسعه اقتصادي در مكانهاي صنعتي جديد كه داراي تكنولوژي سازگارترهستند، تجلي مييابند، آنچنانكه «ساماك پارك» تصريح دارد، وجود شبكههاي ارتباطي محلي و فرامحلي و محدودههاي جغرافيايي آن عامل كليدي در كاركردي شدن و شكلگيري بخشهاي جديد صنعتي است. ظهور بخشهاي جديد صنعتي دردنياي معاصر تابع- ارتباط شبكههاي محلي و فرامحلي و همزيستي سيستمهاي توليدي است. دراين راستا گرايش به محلي گرايي و همزيستي سيستمهاي توليدي است. از اين منظر گرايش مسلط به محل گرايي صنايع همگام با ابعاد و گرايشات بينالمللي ميتواند توسعه يابد به شرط آنكه در يك پيوند منسجم با شبكههاي فرامحلي بتواند از قابليتهاي محلي نهايت استفاده را بعمل آورد. سيستمهاي محلي بدون ارتباط باشبكههاي ملي و بينالمللي در مقابل شركتهاي خارجي و رقابتهاي نابرابر بسيار آسيبپذيرند. بدين ترتيب شبكههاي محلي با شبكههاي فرامحلي بايد ارتباطي همگن ومكمل گونه ايجاد نمايند تا از آسيبهاي رايج نظام اقتصاد بينالمللي در امان باشند. بنابراين درشكلگيري بخشهاي صنعتي جديد وجودشبكههاي محلي و فرامحلي و ارتباط منسجم ميان آنها بسيار حائز اهميت است. وي با تاكيد بر ارتباط ميان شبكهها درتوسعه بخشهاي جديد صنعتي معتقداست نه تنها ارتباط درون شبكهها در بعدمحلي بلكه ارتباط با شبكههاي فرامحلي نيز بعنوان اهرمي قدرتمند حائز اهميت است. پارك، شبكههاي موجود را به شبكه عرضه كننده وشبكه خريداران تقسيم نموده و معتقداست هربخش صنعتي نيز در درون خود داراي شبكههاي عرضه كننده و خريداران محلي و فرامحلي با شدتهاي متفاوت است. شبكههاي عرضه كننده محلي و فرامحلي ميتوانند ضعيف ويا قوي باشند همانطوركه شبكه خريداران ميتوانند ضعيف يا قوي باشند. شبكههاي قوي داراي پيوندهاي كامل و شبكههاي ضعيف بعضي از پيوندهاي گسسته را به نمايش ميگذارند. بدين ترتيب الگوي شبكهبندي يك منطقه ميتواند تركيبي از شبكههاي محلي يا فرامحلي با ارتباطات قوي ويا ضعيف هم براي خريداران وهم براي عرضه كنندگان باشند كه (16) حالت را به نمايش ميگذارند. چهارحالت رديف اول نشان ميدهند كه هرمنطقه مركز مناسبي براي تهيه مواداوليه است ولي داراي تقسيم كار توسعه يافتهاي براي توليد نيستند.چهارحالت ستون اول نيز نشان ميدهند كه هر منطقه بازار مناسبي براي توليدات محسوب ميشود اما تقسيم كار ضعيفي درتوليد مشاهده ميشود. همچنين در اولين رديف پيوند عرضه كنندگان اعم از محلي و فرامحلي توسعه يافته نيست. وضعيت مشابهي نيز در اولين ستون مشاهده ميشود. بدين ترتيب در اولين ستون ارتباط مناسبي بين بنگاهها وموسسات توليدي وجود ندارد. باتوجه به اهميت تقسيم كار در توليد و ارتباط مكمل گونه بنگاهها وموسسات توليدي با يكديگر اولين ستون و رديف داراي محدوديت كاركردي بوده وتنها9 حالت قابليت توسعه دارند. از (9) حالت قابل قبول كه داراي قابليت توسعه هستند چهارحالت (1 تا 4) بخشهاي صنعتي پايه ومابقي بدليل شكلگيري از بخشهاي صنعتي پايه بعنوان بخشهاي صنعتي چندمنظوره ناميده ميشوند. حالت (1) شبكه عرضه كنندگان وخريداران قوي محلي رانشان ميدهد اما محدوديتهاي قابل توجهي در شبكههاي فرامحلي اعم از عرضه كنندگان وخريداران درآن مشاهده ميشود. موسسات وبنگاههاي توليدي كوچك با عرضه كنندگان وخريداران عمدتاً محلي كه بين آنان هيچگونه ارتباط منسجم وسلسله مراتبي مشاهده نمي شود وجه مسلط بوده وتحت عنوان سنخ مارشال ناميده ميشوند در بعضي مواردصنايع روستايي دستي وسنتي در كشورهاي درحال توسعه نيز در اين رده جاي ميگيرند.اصولاً تئوريهاي مكان يابي صنايع تبديلي فرآوري ونگهداري روستايي در بطن علم اقتصادموادغذايي قرار ميگيرد.اقتصادموادغذايي نشان دهنده تمام فعاليتهاي اقتصادي بخش كشاورزي و ديگر بخشهاي اقتصادي است كه درخدمت تامين موادغذايي جامعه قرار دارند.يعني شامل بخشهاي سرويس دهنده به بخش كشاورزي،بخش كشاورزي وبخشهاي بعداز آن تا مصرف كننده نهايي ميشوند.درحالي كه بخش كشاورزي به علت وابستگي به زمين به عنوان يكي از عوامل توليد غيرمتحرك تابع منطقه كشت ميباشد،درمجموع ديگر اجزاي تشكيل دهنده اقتصاد موادغذايي درارتباط با فضا ناوابسته بوده ودر الگوهاي متفاوت، حول محور منطقه كشت از قابليت تحرك برخورداراست. پس اين سوال را ميتوان مطرح كرد كه در مراحل مختلف توسعه روستايي، درساختار هريك ازمناطق چه نوع صنايع، كدام تاسيسات و اجزاء واحدهاي اقتصاد موادغذايي در ارتباط با نوع وتركيب توليدي از قابليت و ظرفيت بهينه برخوردار خواهدبود؟ استقرار اجزاي الگوي منطقهاي اقتصادموادغذايي در روستا تابعي از عوامل توليداست. به علت آن كه ضريب نياز زمين در ارتباط با بخش كشاورزي در سطحي وسيع، بالا ميباشد، پس بخشهاي مختلف اقتصاد موادغذايي وابستگي زيادي به مناطق كشت دارند، همچنين در بعضي از بخشهاي صنعت مرتبط به اقتصادموادغذايي مانند كارخانههاي كودشيميايي به علت نياز به موادخام ودادههاي بخش صنايع يا هزينههاي مربوط به حمل و نقل به عنوان مثال (چون صنايع ساختمان) وابستگي شديد به عملكرد مناطق توليدي وجود دارد. ازسويي صنايعي مانند توليد ماشينآلات كشاورزي در ارتباط با مناطق ناوابسته ميباشد. نياز به عامل توليدي نيروي انساني ازنظر كمي وكيفي يكنواخت نيست. اقتصاد موادغذايي در ارتباط با استفاده ازنيروي انساني شاخههاي متفاوت دارد. همچنين عامل توليدي سرمايه و ضريب سرمايهگذاري براي شعب مختلف اقتصادموادغذايي و در ارتباط با نرخ رشد اقتصادي متفاوت خواهدبود.تعيين محل استقرار صنايع تبديلي و نگهداي تابع عواملي متفاوتي است. درميان آنها،ارتباط صنايع با در درسترس بودن موادخام، امكانات حمل و نقل وهزينههاي مربوط به آن وعرضه نيروي انساني از شاخصهاي مهم و تعيينكنندهاند. وابستگي به موادخام وهزينههاي حمل ونقل از عوامل تبعي استقرار صنايع در برنامهريزي منطقهاي احداث و استقرار صنايع فرآوري و نگهداري است. در عين حال وابستگي به مناطق، شاخص ثابتي نيست وتحت تاثير پيشرفت تكنولوژي از وضعيت متغيري برخوردار ميباشد. توسعه امكانات حمل و نقل در مناطق روستايي بطور قابل توجهي ازدرجه وابستگي محل استقرار صنايع تبديلي به مناطق كاسته است. ولي با اين كه نسبت هزينههاي حمل و نقل درجهان به دليل پيشرفت تكنولوژي كاهش يافته،درعين حال امكانات حمل و نقل به عنوان يكي از شاخصهاي تعيين كننده برنامهريزي احداث و مكانيابي استقرار محسوب ميشود. ويژگي انتخاب محل استقرار صنايع تبديلي – نگهداري بخصوص از شاخص در دسترس قرارداشتن نيروي انساني فني وكارآمد نيز تبعيت ميكند باتوجه به اينكه براي تعيين محل استقرار صنايع تبديلي و تاسيسات نگهداري، شاخصهاي متعددي موثرند،الگوهاي منطقهاي اقتصاد موادغذايي ميتوانند به عنوان نقشه راهنمايي جهت طراحي و انتخاب مناطق براي استقرار اجزاي تشكيل دهنده الگو احداث صنايع فرآوري ونگهداري در تعاونيهاي توليد روستايي كشور موثر باشند
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر