توجه به عنصر زنجيره توليددرصنايع تبديلي و نگهداري محصولات کشاورزی

نویسنده : دکتر حسین شیرزاد

تجربه دو دهه گذشته در احداث صنايع تبديلي روستايي نشان داده است كه به علت قرارنگرفتن اين صنايع در زنجيره توليد،‌عملكرد مجرد اين واحدها و عدم برخورداري ازتازه‌هاي علمي و فن‌آوري توليد صنعتي، عدم تجربه صنعتي درانتخاب ماشين‌آلات،عدم توان دسترسي به بازارهاي جهاني وقليل بودن قدرت مانور در تهيه مواداوليه به دليل نقصان نقدينگي، وعدم پيروي از ضوابط استانداردهاي ساخت وبهداشت، وبالاخره نقصان تخصص در مديريت توليد،‌بخش اعظم اين گونه واحدهاي كوچك تبديلي- كه اغلب از اعتبارات وجوه اداره شده يا تبصره‌هاي تكليفي وزارت جهادكشاورزي ووزارت تعاون استفاده كرده‌اند – موجب گرديده است تا اين گونه واحدهاي توليدي مجرد با شكست مواجه شود واز بازار خارج گردندبه منظور پرهيز از شكست طرح احداث واحدهاي فرآوري – تبديلي و نگهداري در تعاونيهاي توليد روستايي و فائق آمدن برمشكلات يادشده وهمچنين ارتقاي قابليت رقابت توليدات واحدهاي صنايع تبديلي احداثي درتعاونيهاي توليد روستايي، تنها راه حل در عملكرد اين گونه واحدهاي كوچك توليدي به عنوان «پيمانكاران فرعي» مطالعه و پيشنهاد ميگردد كه خط مسير فكري گروه مطالعات را دراين تحقيق شامل مي‌شود در اين مكانيسم، صنايع تبديلي احداثي درتعاونيهاي توليد روستايي – باهدف توليد براي بازارهاي ملي و صادرات- در ارتباط با يكي از صنايع بزرگ – نظير بهروز، يك ويك، مهرام و يا ربيع – احداث شده وفقط به امور توليدي مي‌پردازند. بدين ترتيب كه در تعاوني‌هاي توليد روستايي، احداث كارخانه فرآوري، نگهداري وتبديلي روستايي از مرحله فاز صفر با يكي از شركتهاي بزرگ هم رشته خود وارد قرارداد پيمانكار فرعي توليدشده و تحت نظارت يا حتي ليسانس شركت بزرگ توليدي، كارهاي طراحي كارخانه، انتخاب ماشين‌آلات،‌انتخاب نوع توليد، برقراري سيستم مديريت توليد،‌انتخاب تكنولوژي ساخت،‌و نوع بسته‌بندي و آموزشهاي استاندارد توليد را به انجام ميرسانند.شركت بزرگ توليدي مادر، كه درواقع درنقش سفارش دهنده ظاهر ميگردد، از اولين روز راه‌اندازي كارخانه تبديلي در تعاونيهاي توليد روستايي، كليه محصولات كارخانه احداث شده توسط تعاوني توليد روستايي را خريداري كرده و به بازارهاي تحت اختيار خود ميرساند. ازطرفي نيز چون شركت بزرگ مادر داراي معروفيت و شبكه وسيع بازاريابي – بازاررساني ميباشد،‌به منظور حفظ حسن شهرت خود – جهت افزايش بهبود كيفي محصولات تعاونيهاي توليد روستايي به عنوان پيمانكاران فرعي خود- به طور مستمر به تزريق يافته‌هاي جديد فرآوري ساخت وبهينه كردن مديريت وراهكارهاي كاهش هزينه‌هاي سربار، به كارخانه احداثي درتعاونيهاي توليد روستايي مي‌پردازد. درچنين مكانيزمي، كارخانه تبديلي مستقرشده در تعاوني توليد روستايي ميتواند به بازاري مطمئن وتضمين شده اتكا كرده واز دغدغه‌هاي كمبود نقدينگي وبازاريابي رهايي يافته وكليه توان خودرا برچرخش سالم خط توليد متمركز كند.چنانكه در بخشهاي ميداني اين مطالعه نشان داده خواهدشد ، خدمات صنايع كوچك تبديلي تعاوني توليد روستايي وشركت بزرگ توليدي هم رشته مادر، از نوع خدمات متقابل ميباشد ومسئوليت كنترل و نظارت كيفي وتامين نقدينگي به عهده شركت بزرگ گذاشته شده است. لذا به منظور تضمين بازگشت اقساط وام به دولت وبرخورداري از ابزار نظارتي لازم مي‌بايد:اعطاي اعتبارات تعاونيهاي توليد روستايي به متقاضي احداث كارخانه تبديلي ونگهداري روستايي ازطريق مديريت كارخانه بزرگ وبا تضمين بازپرداخت كارخانه بزرگ انجام پذيرد.صدور موافقت اصولي، مجوز ساخت، پروانه بهره‌برداري ازطرف وزارت صنايع منوط به تائيد وزارت جهادكشاورزي، كارخانه بزرگ وبراساس انعقاد قرارداد با كارخانه بزرگ، انجام پذيرد .درجهت حفظ سلامت و كيفيت محصولات تعاونيهاي توليد روستايي ايران، در بازارهاي داخلي وخارجي، بايستي به كارخانه‌هاي بزرگي درمشاركت اين گونه طرحها اولويت داده شود كه در بازارهاي ملي و جهاني حضوري فعال داشته وپرونده صادراتي آنان در بانك مركزي سالم باشد.درانتخاب كارخانه‌هاي بزرگ حق تقدم به شركتهاي معتبر بخش خصوصي داده شود تا از درگيري دولت در زيانهاي احتمالي آينده پيشگيري به عمل آيد.به عنوان مثال، فرض شود كه يك كارخانه كوچك تبديلي در تعاوني توليد روستايي حاجي‌آباد جهرم، مشمول اعتبارات اين طرح شود تا مركبات و محصولات گوجه‌فرنگي و خيار منطقه را كنسروسازي كند.يكي از شركتهاي بزرگ خصوصي نظير مهرام و يا ربيع ويا شمشاد، كه داراي بازار خارجي هستند به عنوان شركت مادر انتخاب شده و طرح مصوب كارخانه كوچك تعاوني توليد بهروز يا روستايي حاجي آباد- به عنوان پيمانكار فرعي – با يكي از شركتهاي مذكور – مثلاً ربيع- وارد قرارداد ميشود و مراحل اجرايي طرح چنان كه مشروح گرديد، انجام ميگردد. در برابر دولت، شركت بهروز يا ربيع به عنوان مسئول بازپرداخت اقساط وام وكنترل كيفيت- ظاهر ميشودو متقابلاً كارخانه صنايع تبديلي تعاوني توليد روستايي حاجي آباددرمقابل شركت مهرام، پاسخگو خواهدبود.درعالم واقع نيز يك نمونه موفق پيمانكاري فرعي درصنايع تبديلي درمنطقه خراسان وجوددارد. كارخانه انارك كه به فرآوري انار پرمحصول منطقه مشغول بود، پس از يك دوران پرافت و خيز توسط بخش خصوصي خريداري و بلافاصله با شركت ربيع وارد قرارداد شد. از آن پس مديريت جديد تمامي توجه خودرا برتوليدانواع كنسانتره انار- با استانداردهاي جهاني- تحت نظارت متخصصين شركت مهرام متمركز نمود وبه موفقيت‌هاي چشمگيري نائل آمد. به طوريكه درحال حاضر قريب به 90% از توليدات كارخانه مستقيم به ژاپن – با برچسب مهرام صادر ميشود.در پيامد تقويت بنيه مالي كارخانه انارك، هم اكنون مساعدترين پيامد آن براي منطقه، همانا اشتغالزايي بيشتر وتوسعه باغات انار ميباشد.اين فرمول پيمانكاري به جز درصنايع تبديلي روستايي ميتواند به ساير رشته‌هاي كشاورزي صنعتي نظير نگهداري،‌احداث انبارهاي سرد، سردخانه‌هاي مدرن ، پنبه پاك كني، نخ ريسي، پشم ريسي، شاليكوبي، توليد آرد با بسته‌هاي فانتزي براي عرضه در فروشگاههاي توزيع مواد غذايي،روغن كشي خام، بسته‌بندي فرآوردهاي لبني عشايري،نيز تعميم داده شود. اين نمونه موفق براي احداث مرغداري‌هاي صنعتي توليد براي صادرات)؛ در تعاونيهاي توليد روستايي كشور نيز مصداق دارد. باتوجه به اينكه بازار فرآورده‌هاي گوشتي كشورهاي حوزه خليج فارس يكي از پرمصرف‌ترين ومناسب‌ترين بازارهاي مستعد براي صادرات گوشت مرغ ايران به شمار ميروند