خلاصه ای از مطالعه پیرامون مسایل صنایع تبدیلی و نگهداری در 10 تعاونی تولید منتخب روستایی

نویسنده : دکتر حسین شیرزاد

بررسي پژوهش‌هاي گذشته نشان ميدهد كه دو مسئله عمده در تعاونيهاي توليد روستايي درزمينه فرآوري، نگهداري و بازاررساني محصولات كشاورزي وجود دارد. نخست، مشكلات موجود در نظام فرآوري توليد و نگهداري محصولات كشاورزي و ديگر مسائل مربوط به بازاررساني وبازاريابي محصولات توليدشده توسط تعاونيهاي توليد روستايي كشور مي‌باشد. بنابراين اقداماتي كه ميتوان درجهت بهبود اين مشكلات انجام داد به گونه‌اي جداگانه پيشنهاد ميشود. دراين قسمت نظريات ارائه شده درجهت بهبود نظام نگهداري وفرآوري توليد واستفاده از روشهاي پيشرفته تبديل وفرآوري در تعاونيهاي توليد وتوسعه بازارساني و بازاريابي محصولات مورد بحث قرارخواهد گرفت. در آغاز اقداماتي كه ميتواند بهبودي در نظام تبديل، فرآوري و نگهداري توليد بوجود آورد برشمرده ميشود. توليدكنندگان عضو تعاونيهاي توليد روستايي صرفنظر از تعدادي باغدار وبرخي از توليدكنندگان بزرگ كه از امكانات مالي بهتر برخوردارند با مشكلات مختلفي كه ازآن در بخشهاي قبلي اين پژوهش يادكرديم مواجه هستند.درسالهاي اخير علاوه برتوليدكنندگان كوچك عضو تعاونيهاي توليد روستايي افرادي نيز كه از امكانات سرمايه‌اي بيشتر برخوردار بودند با مشكلاتي مانند خشكسالي، بالابودن قيمت ماشين‌آلات كشاورزي، فقدان امكانات فرآوري، تبديل و نگهداري محصولات، كمبودوسايل يدكي، كمبود موادسوختي (انرژي) وتهيه ساير عوامل توليد از قبيل سم، كودوبذر روبرو بوده‌اند. علاوه براين آنان بعلت عدم امنيت لازم در مناطق توليد، علاقمندي و تمايلشان به حفظ ونگهداري باغها ومزارع وبخصوص ايجاد باغها ومزارع جديد و استفاده از روشهاي توليدي پيشرفته كاهش قابل ملاحظه‌اي يافته است. حال باتوجه به مشكلات مختلف و شرايط موجود بايد مشخص نمود، چه اقداماتي دركوتاه مدت ميتوان انجام داد تا ضمن آنكه سازمان كنوني نظام تعاوني توليد از هم پاشيده نگردد، بهبود نسبي در وضع فرآوري، تبديل، نگهداري و توليد محصولات كشاورزي بوجود آيد. بنظر ميرسد اولين اقدام دراين مورد، هماهنگ نمودن سازمانها ونهادها در يك واحداست تا نحوه كمك‌رساني به روستائيان و باغداران عضو تعاني توليد روستايي كه نيازمند خدمات مورد نظر درزمينه فرآوري،تبديل و نگهداري محصولات هستند مشخص ويكنواخت گردد. فعال نمودن اداره ترويج شهرستانهاي مختلف و واحدهاي ترويج و نظام بهره‌برداري استاني ووسعت دادن به عمليات آنان در روستاها واستفاده از افراد متخصص ترويج صنايع تبديلي، فرآوري و نگهداري كه درحال حاضر در ادارات جهادكشاورزي شهرهاي مختلف وساير سازمانهايي كه به روستائيان عضو تعاونيهاي توليد روستايي به شكلهاي مختلف به صورت پراكنده كمك مينمايد از جمله اقدامات بعدي ميباشد. درحال حاضر همانطور كه بررسيهاي گذشته نشان داده كشاورزان، باغداران و ساير توليدكنندگان عضو تعاونياي توليد بعلت عدم آگاهي از روشهاي تبديل، فرآوري و نگهداري محصولات كشاورزي با مشكلات فراواني مواجه ميباشند.متخصصين ترويج صنايع تبديلي و نگهداري در روستاها بايد كليه فعاليتهاي ترويجي نظير استفاده ازماشين‌آلات،عمليات دفع آفات به روش بيولوژيك ، نحوه كوددادن مناسب، استفاده از سموم وسمپاشي (مطابق استانداردهاي كدكس موادغذايي)، هرس صحيح درختان،روشهايآبياري، پاكني، غرس درختان و ساير عمليات مشابه را درتعاونيهاي توليد روستايي به زارعين، باغداران ميوه و توليدكنندگان تره‌بار بياموزند و عملاًدر فعاليت تبديل، فرآوري و نگهداري محصولات كشاورزي آنان شركت نمايند.وقتي توليدكننده عضو تعاوني از سموم و كودو بذر مرغوب و واريته‌هاي مقاوم استفاده نمود، علاوه بر افزايش توليد، مرغوبيت محصول او تضمين شده و درنتيجه درآمدا و افزايش يافته، علاقمندي او به توليد محصولات زيادتر ميگردد. همچنين محصولات توليدي نيز ازقدرت ماندگاري، مرغوبيت،ضايعات پائين وبازارپسندي بيشتر برخوردار ميشود. اگرچه در درحال حاضر ودرگذشته نيز آموزش فرآوري و ترويج صنايع تبديلي وجود داشته ولي بايد اذعان نمود كه هيچگاه نظام ترويج رسالت واقعي خودرا دراين زمينه درگذشته انجام نداده وبطور جدي درمسايل تبديل، فرآوري و نگهداري محصولات توليدشده توسط تعاونيهاي توليد وارد نشده و استقرار نيافته‌اند. درحال حاضر بايد كارشناسان متخصص صنايع تبديلي و نگهداري كشاورزي و ساير سازمانها رادرواحدهاي ترويج و نظام بهره‌برداري بسيج نمود. زيرا خدماتي كه اين گروه ميتوانند درشرايط موجود انجام دهند در اولويت قرارداد.اين افراد علاوه بر خدمات فني كه درتعاونيهاي توليد روستايي انجام خواهندداد ميتوانند برنحوه مصرف وامهايي كه تعاونيها وساير منابع دراختيارتوليدكنندگان عضو قرار ميدهند نظارت نمايند. اكنون كه كمكهاي دولت غالباً بصورت كمكهاي اعتباري يارانه‌دار انجام ميگردد بايد مصرف آن نيز كنترل گردد. آنچه بيشتر از همه توليدكنندگان ما، درتعاونيهاي توليد روستايي با آن مواجه ميباشند، عدم آگاهي از سازوكارهاي تبديل، فرآوري،نگهداري توليدات و اينكه چه محصول و چه مقدار توليدنمايند ميباشد. مروجين ازطريق رابطه با مقامات جهادكشاورزي استان و اطلاعات بدست آمده بايد توليدكنندگان را درجهت تبديل وفرآوري و توليد محصولات موردنياز و مقدار آن جهت عرضه به بازارهاي شهري – منطقه‌اي راهنمايي نمايند. گرچه درحال حاضر اطلاعات دقيقي درمورد توليدمحصولات مختلف و مصرف آنها دردست نيست ولي باتوجه به تجربيات موجود ميتوان دراين مورد تاحدزيادي توليدكنندگان را ياري و از تله منحني‌هاي تارعنكبوتي در اقتصادكشاورزي، نجات داد. از سوي ديگر مروجين بايد با دادن اطلاعات لازم در زمينه احداث صنايع تبديلي، فرآوري ونگهداري موردنياز تعاونيهاي توليد روستايي، كشاورزان عضو رادر ارتباط با مكانيابي اين واحدها، طرحهاي موجود اجرايي دراين زمينه، نحوه اخذ اعتبارات كم بهره بانكي و مزيتهاي نسبي تعاوني توليد دراين زمينه ياري نمايند. كمكهاي دولت ومسئولان استاني به توليدكنندگان عضو تعاونيهاي توليد روستايي چه بصورت كمكهاي مالي و چه بصورت خريد محصولات، نگهداري وفرآوري توسط آنان بايد باتوجه به شرايط و ضوابطي صورت گيرد. دراين بررسي بايد مزيت نسبي مناطق عمده توليد محصولات كشاورزي در تعاونيهاي توليد مشخص گردد. مسئولان بايد بتدريج برنامه خريد ميوه و ترةبار توليدكنندگان عضوتعاونيهاي توليد را دراين مناطق به صورت مرحله‌اي اجرا نمايند. بعنوان مثال توليد پياز وسيب‌زميني كه در طبخ غالب غذاهاي روستائيان و شهرنشينان كشورما مصرف دارد بايستي به تناسب افزايش يابد. درحال حاضر توليدكنندگان پياز و سيب زميني مايلند همانطور كه دولت نسبت به خريد چغندرقند و يا گندم اقداماتي مينمايد،درمورد اين محصولات نيز اقدام نمايد. براساس آمارهاي موجود برخي از توليدكنندگان عضو تعاونيهاي توليد روستايي توليدكننده محصول پياز بعلت بالارفتن قيمت ديگرمحصولات رقيب، ازتوليد پياز صرفنظر نموده‌اندو استدلال آنان درمورد عدم كشت اين است كه در مورد توليد پياز هيچ نوع كمكي از مقامات دولتي دريافت نداشته‌اند. خريد محصولات كشاورزي ازطرف دولت نيز بايد دقيقاً باتوجه به هزينه توليد درتعاونيهاي توليد روستايي مستقر درمناطق مختلف درنظرگرفته شود كه موجبات ترغيب توليد بيشتر را فراهم آورد. كمكهاي مالي دولت نيز علاوه براينكه بايد صورت جنسي و نظارت شده باشد بايد به شكل دسته‌جمعي پرداخت گردد. درحال حاضر مهمترين كانال ازطريق تعاونيهاي توليد روستايي موجودميباشد كه ميتوان اين نوع كمكهارا به روستائيان عضو رسانيد. از كمكهاي مهمي كه ميتوان درجهت توسعه صنايع تبديلي، فرآوري ونگهداري به كشاورزان عضو نمود. تامين زيرساختهاي آب مورداحتياج آنان است. توليدكنندگان تعاونيها در بسياري ازمناطق توليد، بعلت كم آبي قادر به افزايش توليد جهت احداث واحدهاي فرآوري و تبديلي در تعاوني نيستند.دربعضي از تعاونيهاي توليد مورد بررسي كه طي 10 سال گذشته انجام شده بعلت عدم دسترسي به آب كافي توليدكنندگان توانسته‌اند تنها به مقدار بذر مصرف شده محصول برداشت نمايند.درغالب نقاط چنانچه آب منطقه تامين گردد ميتوان بهترين و بيشترين محصول را برداشت نمود. با ايجادسدهاي كوچك ميتوان آب كافي جهت توليد بيشتر و فرآوري افزون‌تر درا ختيار كشاورزان عضو قرارداد. اگرچه ساختن سدهاي كوچك نيز از جمله طرحهايي است كه نيازمند زمان وامكانات مالي و فني است ولي از هم اكنون بايد فعاليتهاي اوليه دراين مورد جهت توسعه واحدهاي كوچك تبديلي و فرآوري درتعاونيهاي توليد روستايي آغاز گردد از جمله اقداماتي كه بايد بطور سريع ا نجام گيرد روشن ساختن وضع مالكيت است. اين امر درتشويق باغداران به نگهداري و ايجاد باغهاي جديد تاثير مهمي دارد. ايجاد باغ ميوه باتوجه به انواع آن چندين سال طول مي‌كشد.دراين مدت باغدار علاوه براينكه درآمدي ندارد بايد هزينه نگاهداري باغ رانيز بپردازد. بنابراين بايد نسبت به مالكيت باغ خوددرآينده مطمئن باشد. علاوه برمشكلاتي كه درنظام توليد وجوددارد نارسائي‌هاي فراواني درمحل توليد ازنظر بازاررساني برخي محصولات توليدي نظيرميوه وتره‌بار نيز ديده مي‌شود كه ميتوان با اقدامات و استفاده از روشهاي بهتر، نواقص و مشكلات را تاحدودي كاهش داد ودر راه افزايش درآمد توليدكنندگان عضو، بخصوص توليدكنندگان خرده پا قدمهاي موثري برداشت. اين نارسائي‌ها از مرحله جمع‌آوري محصولات آغاز وتا مراحل درجه‌بندي، بسته‌بندي، تغيير و تبديل ، نگاهداري محصول، حمل ونقل، تامين اعتبار واطلاع ازوضع بازار ادامه مي‌يابد. دراين قسمت نظريات و پيشنهاداتي كه ميتواند جهت بهبود اين مراحل موثر باشد ارائه ميشود.باتوجه به طبيعت فعاليتهايي كه بايد براي بهترشدن مراحل فوق انجام شود واينكه مسائل مربوطه با يكديگر ارتباط دارد رفع مشكلات نيز منحصراً ازطريق فعاليتهاي تعاوني امكانپذير ميباشد، تعاوني توليد روستايي ايده‌آل به عنوان مركزي كه قادر به انجام اين امور باشد، بايد مسئوليت اجرايي را بعهده بگيرد.دراين قسمت نخست فعاليتهايي كه اين مركز خدماتي ميتواندبراي توليدكنندگان عضو خوددرجهت بهبودوبازاررساني ميوه وتره‌بار انجامدهدبرشمرد و سپس چگونگي فعاليتهاي تعاوني وعمليات مركز خدماتي فوق‌الذكر شرح داده خواهدشد. پراكندگي غالب مزارع و باغات ووسعت كم آنان ودرنتيجه توليد محدود كشاورزان و باغداران ايجاب مينمايد كه محصولات تازه خوري و فرآوري شده جهت فروش درمحل توليد ويا فروش آن در بازار محلي جمع‌آوري و آماده حمل گردد. اين عمل علاوه براينكه ارتباط توليدكنندگان وخريداران محصول را سريع‌تر ميسازد، اثر مهمي در تقليل هزينه‌هاي بازاريابي وبازاررساني وعمدتاً‌هزينه حمل ونقل دارد. تعاونيهاي توليد روستايي كه بدين منظور يعني جهت تبديل، فرآوري، نگهداري،بازاريابي وبازاررساني محصولات كشاورزي فعال مي‌شود، ميتوانند علاوه بر جمع‌آوري محصولات، عمليات يكدست كردن (درجه‌بندي)، شستشو و .... را انجام دهند به قسمي كه از مخلوط شدن محصولات وميوه‌هاي مرغوب و نامرغوب در يك بسته ك ميزان ضايعات را افزايش ميدهد و موجبات نارضايتي خريداران را فراهم مي‌سازد، جلوگيري نمود. اين تعاونيهاي توليد روستايي ميتوانند اقداماتي درجهت تهيه ظروف بسته‌بندي مناسب از قبيل صندوق، كارتن وگوني‌هاي مختلف ازطريق ارتباط وانعقاد قرارداد با كارخانجاتي كه اين وسائل را توليد ميكنند انجام داده واز كمبود تصنعي وسايل بسته‌بندي ممانعت نموده ودرصورت امكان اقدام به توليد اين وسايل درمحل تعاوني بنمايد. از فعاليتهاي مهم ديگر اين «تعاونيهاي توليد ايده‌آل» نگاهداري محصولات درمناطق توليداست. بعلت عدم امكانات نگاهداري محصول و همچنين فسادپذيري محصولات كشاورزي بويژه ميوه وتره‌بار اكثر توليدكنندگان بايدمحصولات خودرا به هر قيمتي به بازار عرضه نمايند واين خود از عوامل عمده كاهش درآمدتوليدكنندگان عضو تعاونيهاي توليد روستايي بحساب مي‌آيد. تعاوني توليد روستايي با خدمات بازاررساني ميتواند دراين زمينه به اشكال مختلف به توليدكنندگان عضو كمك نمايد. بنحوي كه توليدكنندگان خود، قادر به نگاهداري محصول براي مدتي معين باشند. ديگر آنكه درمحل تعاوني توليد روستايي اقداماتي براي ساختن انبارهايي كه مناسب براي محصولات مختلف باشدانجام پذيرد وبتدريج با كمك توليدكنندگان و مسئولان جهادكشاورزي توسعه يابد. چنانچه درحال حاضر بعلت عدم امكانات مالي ايجاد انبارهاي معمولي نيز در تعاوني‌هاي توليد روستايي عملي نباشد با كمك فرمانداريها وبخشداريها و دهياري‌هاي محل ميتوان از ساختمان‌هاي بدون استفاده مربوط به ادارات دولتي ويا بخش خصوصي درمناطق نسبتاًنزديك به تعاونيهاي توليد روستايي روستايي استفاده نمود.بديهي است بايد تغييراتي نيز دراين ساختمانها داده شود، تا مناسب براي عمليات انبارداري، نگاهداري و حتي فرآوري ساده محصولات گردد.بررسيهاي وزارت بازرگاني درمناطق توليد نشان داده است كه در بعضي ازمناطق چنين تاسيساتي وجود داردوتنها ازطريق همكاري واحدهاي دولتي باتوليدكنندگان عضو تعاونيهاي توليد روستايي استفاده از آن ميسر خواهدبود.[1]همچنين دربعضي از تعاونيهاي توليد روستايي كه برداشت محصول درتابستان انجام مي‌گيرد. بعلت گرمي هوا وشدت فسادپذيري محصولات كشاورزي نظير ميوه و يا تره‌بار وعدم امكان نگاهداري محصول در انبار و يا سردخانه وهمچنين افزايش عرضه در يك زمان معين كه موجب تقليل فاحشي درسطح قيمتها ميگردد،‌بايد محصولات توليدشده در محل تغيير وتبديل و فرآوري يافته از خسارات وارده به توليدكنندگان عضو تعاونيهاي توليد روستايي تاحدودي جلوگيري شود. بعنوان مثال ميتوان ازتوليد انگور، سيب زميني، گوجه ويا پيازوخيار نام برد. تعاونيهاي توليد روستايي مستقر درمراكز توليد ميتوانند با ايجاد كارگاههاي كوچك تبديل وفرآوري اين فعاليتها رانيز انجام دهد. تبديل انگور به سركه و كشمش، ليموترش به آب ليمو، گوجه‌فرنگي به رب ويا آب گوجه فرنگي وتبديل پياز به گردپياز از اينگونه فعاليتهاست. از خدمات ديگر تعاونيهاي توليدروستايي فراهم‌آوري تسهيلاتي است كه بايد درمورد حمل و نقل محصولات از محل توليدمحصول تامركز جمع‌آوري و ازآنجا به بازار در اختيار توليدكنندگان عضو قراردهد. همانطور كه بررسيهاي شركت مهندسين مشاور يكم نشان ميدهد[2] هزينه حمل ونقل، قسمت اعظم هزينه بازاررساني را درتعاونيهاي توليد روستايي تشكيل ميدهد. بعلت افزايش هزينه حمل ونقل وكمبود آن، توليدكنندگان عضو تعاونيهاي توليد روستايي بخصوص توليدكنندگان كوچك عضو، اجباراً محصولات خودرا به كساني كه اين وسيله رادراختيار دارند ميفروشند و مورداستثمار آنان قرار مي‌گيرند. اگرچه مشكلات مربوط به حمل ونقل وافزايش هزينه گريبانگير كليه دست‌اندركاران بازاررساني محصولات كشاورزي بويژه ميوه وتره‌بار ميباشد ولي توليدكنندگان عضو تعاونيهاي توليد روستايي بيش از ديگران واسطه‌ها، ميدان داران وخرده فروشان از افزايش هزينه حمل ونقل زيان مي‌بينند، زيرا ميدان دار حق‌العمل خودرا دريافت ميكند وساير واسطه‌ها وخريداران وخرده‌فروشان نيز افزايش هزينه حمل ونقل را به قيمت اضافه مينمايند وتنهاتوليدكننده ونهايتاً مصرف كننده است كه بايداين افزايش هزينه رابپردازد. تعاونيهاي توليد روستايي ميتوانندازطريق انعقاد قرارداد با كساني كه وسائط نقليه دراختياردارند (بخش خصوصي) هزينه حمل و نقل راكاهش داده وبا حمل بار توليدكنندگان بصورت يك جا، خدمت موثري به توليدكنندگان بنمايند. عدم آگاهي توليدكنندگان عضوتعاونيهاي توليدروستايي ازوضع بازار و قيمت محصولات از مشكلات ديگري است كه دامنگير غالب توليدكنندگان عضو تعاوني ميباشد. درمعاملاتي كه بوسيله اين گروه ازتوليدكنندگان با خريداران محصول و واسطه‌ها انجام مي‌گيرد غالباً بعلت بي اطلاعي توليدكنندگان عضوتعاوني از سير قيمتها و آگاهي نسبي خريداران از وضع بازار به زيان توليدكنندگان عضو بوده و محصولات توليدكننده كه با رنج فراوان بدست آمده از دست آنان به قيمت ارزان بوسيله عوامل واسطه خارج ميشود. بويژه درمواقعي كه اين گروه ازتوليدكنندگان بعلت مسائل و بحران‌هاي مالي به فروش محصول قيمت از برداشت وبصورت سلف مجبور گردند اين زيان بمراتب بيشتر ميشود. تعاونيهاي توليد روستايي با ارايه خدمات بازاررساني ميتوانند علاوه برآگاهي دادن به توليدكنندگان درمورد وضع بازار و قيمتها اقداماتي درجهت تامين اعتبارموردنياز آنان بعمل آورده وبصورت رابط ميان توليدكننده و منابع اعتباري عمل نمايد. از خدمات مهم ديگر كه تعاونيهاي توليد روستايي ميتوانندانجام دهد كمك به برنامه خريد محصول از طرف دولت بوده ودرصورتيكه دولت اقدام به خريد محصولات ميوه ويا تره‌بار نمايد اين مركز ميتواند نقش مهمي درتحويل محصول بصورت دسته‌جمعي داشته باشد. نحوه استقرار و مكانيابي واحدهاي فرآوري،صنايع تبديلي ونگهداري محصولات كشاورزي ونحوه فعاليتهاي تعاوني توليدكنندگان عضو يك تعاوني توليد از مهمترين مسائلي است كه بايدمورد توجه قرارگيرد. هر تصميمي كه درمورد چگونگي فعاليتهاي تعاوني توليدكنندگان عضو گرفته ميشود بايداولاً توليدكننده عضوتعاوني توليد در قبول و ياعدم قبول آن آزادبوده وثانياً اقدامات دراين مورد تدريجي انجام گرفته واز اولويت فعاليتها درزمينه احداث واحدهاي فرآوري و نگهداري در شرايط كنوني كه توليدكنندگان عض نياز به خدمات مشاوره‌اي درزمينه مكانيابي واستقرار واحدهاي فرآوري، صنايع تبديلي ونگهداري محصولات كشاورزي و امور بازاررساني محصولات خود دارند بايستي از امكانات فعلي استفاده نمود و تاحدودي ضعفها ونقائص فعاليتهاي تبديل، فرآوري،نگهداري،‌بازاريابي و بازاررساني را درتعاونيهاي توليد تقليل داددرحال حاضر شركتهاي تعاوني توليد روستايي كه دراكثر روستاها وجود دارد ودر زمينه اعتبارات كشاورزي وعرضه برخي خدمات ديگر فعاليتهايي دارند،‌ميتوانند اجراي اين فعاليتها را به گونه‌اي فعالتر به عهده گيرند. گرچه تعاونيهاي توليد موجود در بعضي مناطق مورد رضايت توليدكنندگان عضو وحتي مسئولان امر نيز نمي‌باشد.ولي چنانچه توجه بيشتري به نحوه عمليات آنان گردد وامكانات وتسهيلات فرآوري ونگهداري بيشتري دراختيار آنان قرارگيرد ميتوان اميدوار بود كه هر واحد تعاوني توليد موجود در روستاها نقش مركز خدمات بازاريابي و بازاررساني محصولات فرآوري شده وتازه رانيز بعهده بگيرد.آنچه اهميت خاص دارداين است كه چگونه ميتوان اين واحدها را فعال نمودكه بتوانند عمليات تبديل، فرآوري ونگهداري محصولات كشاورزي وخدمات موردنياز توليدكنندگان عضو را انجام دهند. برنامه‌هاي كمك رساني دولت و بانك و مسئولان استان به توليدكنندگان عضو تعاونيهاي توليد روستايي ازطريق احداث واحدهاي فرآوري و نگهداري موثرتر ميباشد زيرا واحدهاي تبديلي از محوريت اشتغال مولد روستايي برخوردار بوده ونيازمندي توليدكنندگان عضو را بهتر تشخيص ميدهند. علاوه برآن امكان نظارت توليدكنندگان عضو تعاونيهاي توليد روستايي در ارتباط با فرآوري، تبديل،نگهداري، سورتينگ محصولات توليدي‌شان به وسيله اين واحدها عملي‌تر است. جهت تحرك بيشتر اين واحدها در زمينه فرآوري،‌تبديل ونگهداري بايد از افراد متخصص موجود در تعاونيهاي توليد و ياسايرمروجين صنايع تبديلي وزارت جهادكشاورزي استفاده نمود. اين افراددرحين خدمت دراين واحدها ميتوانند با توجه به فعاليتهاي كه بعهده مي‌گيرند در زمينه‌هاي مختلف اطلاعات لازم رادركلاسهاي آموزشي كوتاه‌مدت بدست آورند. بعنوا مثال ايجاد انبار جهت نگاهداري محصولي مانند پياز و يا سيب‌زميني و مانند آن بايد داراي شرايط خاص باشد كه احتياج به آموزش دراين مورد دارد
1 مركز پژوهشهاي وزارت بازرگاني، 1379
2 مهندسين مشاور يكم، 1378