نخستین تحقیق درباره تئوری بنیانی برای اولین بار درسال 1375 در بخش ترویج و آموزش کشاورزی دانشگاه شیراز توسط ینجانب به راهنمایی دکتر عزت اله کرمی در ارتباط با مسئله پذیرش یکپارچه سازی اراضی بکار گرفته شد و بسیار خوشحال میشوم که تجربیات خود را در ارتباط با این رهیافت پژوهشی کیفی مهم در اختیار محققین محترم میهن ام قرار دهم به امید تکامل هرچه بیشتر آن
درباره رهيافت تئوري بنياني روششناسي محوري پژوهش اكتشافي
نویسنده: دکتر حسین شیرزاد
تئوري بنياني بعنوان يك متدولوژي ريشهاي ابتدا توسط دو جامعهشناس بنامهاي گلاسر و استراوس[1] نضح وتوسعهپيدا كرد، رگههايي از اين تفكر در آثار محققيني مانند: توماس[2] ، پارك[3] ، هوگ[4]، ميد[5]،دووي [6]و بلومر [7]متجلي است. هدف روش تئوري بنياني ساخت نوعيتئوري است كه علاوه بر وفادار ماندن به واقعيت پديده، تعيينكنندهاي شرايط مورد مطالعه نيز باشد. پس زمينهتاريخي تكوين اين متدولوژي و ترجيح آن بر ديگر روشها عبارت است از: نياز به دسترسي به دادهها از طريققرار گرفتن محقق در عرصه ميدان مطالعاتي و نفوذ اين تفكر كه براي درك واقعيتي پديدهها حضور محقق درحوزه تحقق ضروري است. اهميت ساخت تئوري و واقعي بودن بنيانهاي آن بمنظور توسعه و پيشبرد يك نظممطالعاتي، بهمراه ماهيت تجربه و اهميت درگير شدن محقق با مسائل تحقيق به منزله يكاكتشاف مدام و مستمر، همچنين نقش فعال و ارگانيك افراد در شكلدهي به دنيايي كه در آن زندگي ميكنند.تأكيد بر فرآيندها، قابليتها دگرگونسازي و پيچيدگيهاي موجود در زندگي بشري و اهميت درك و روابط دروني و وضعيتها (وضعيت حل مسئله و وضعيت مطلوب) و درك معاني، مفاهيم و عملكردها و تأكيد رويتجارب واقعي در حوزه عملياتي تحقيق و توانايي تفكيك حقايق و واقعيات از آنچه زاييده ذهنيت هاست وواقعي نيست.تئوري بنياني متشكل از: اكتشاف[8]، توسعه، پيشرفت، اثبات و پژوهش از طريق جمعآوري سيستماتيكدادهها، همچنين تحليل دادههاي مرتبط با پديده به شكلي قياسي[9] ميباشد. چهار ويژگي مهم براي كاربرديبودن يك تئوري بنياني عبارت است از: انطباق و مناسبت داشتن [10]، فهم و ادراك[11]، تعميمبخشي [12]وكنترل[13] ميباشد.عناصراصلياين تحقيق كيفي به شكل ريشهاي سه عنصر اصلياند كه عبارتند از دادهها[14]،كه از منابع متعددي شامل مصاحبهها، مشاهدات عيني و عمومي اخذ ميشوند، تحليل تفاوتها[15] يا تفسيررويهها[16] كه براي بررسي به يافتههاي تئوريك از آنها استفاده ميشود، اين فرايندها شامل روشهايي برايمفهومسازي دادههاست كه رمزگذاري[17] ناميده ميشود و انواع آن به هدف، تجربه و آموزش محققبرميگردد و روشهاي ديگري كه شامل نمونهگيريهاي غيرآماري ميشود و قسمتي از فرايند تحقق محسوبميشود، نوشتن علائم اختصاري[18] را دربرميگيرد. لازم به ذكر است كه سئوالات تحقيق در رهيافت تئوريبنياني متمايز از ديگر رهيافتهاي مربوط به تحقق كيفي نيست. هدف اصلي استفاده از روش تئوري بنياني[19] توسعه نوعي تئوري است، براي رسيدن به اين هدف ما نياز به سئوالات تحقيقي داريم كه به ما انعطافپذيري وآزادي لازم براي اكتشاف پيچيدگيهاي يك پديده را فراهم آورد و همچنين نياز به فرضيههايي داريم كهحداقل همه جنبههاي مربوط به پديده را كه تا كنون مشخص نشده و ارتباط بين معاني مفاهيم را به شكليمفهومي توسعه بخشد در تحقيقات تئوري بنياني هيچگاه نميتوانيم جبرا متغيرهاي محدودي را به يكپديده نسبت دهيم. در تئوري بنياني سئوالات در ابتدا به شكل باز و گسترده مطرح ميشوند و در طي فرايندتحقيق به تدريج توسعه داده شده و با عمق بيشتر بر روي مسائل تحقيق متمركز ميشويم، در اين بين ارتباطاتكشف شده و موضوعات مربوط و نامربوط از هم تفكيك حاصل ميآيد. استفاده از رهيافت تئوري بنيانيتنها به اثبات روابط بين متغير وابسته و متغير مستقل، آنطور كه در تحقيقات كمي مطرح است محدود نميگردد. در تحقيقات تئوري بنياني ما بدنبال اثبات اين نوع فرضيهها نيستيم. سئوالات تحقيق در تئوري بنيانيبيانگر هويت وشناسائي پديده مورد مطالعه است و به محقق اين امكان را ميدهد تا چگونه به شكلي ويژهمتمركز كرده و موضوع را شناسائي نمايد، سئوالات تحقيق در پژوهشهاي تئوري بنياني به سوي عمل[20] وفرايند[21] سوگيري دارند. براي درك كليت مسئله در ابتدا محقق به طرح سئوالات تعاملي[22] ميپردازد،بنابراين تمركز محقق بايد بر روي مشاهدات، مرور پيشينه نگاشتهها و مصاحبهها بوده و به بهترين نحوي برروي عكسالعملهاي مخاطبين تحليل كند. سئوالات سازماني[23] نوعي ديگري از سئوالات مبتني بر نحوهتصميمگيري مديريتي در ارتباط با اداره سازمان، مشاركت اجتماعي در ارتباط با فعاليتهاي گروهي، عضويتدر ساختارهاي رسمي و غيررسمي است. اطلاعات از طريق مصاحبهها و مرور سياستهاي مكتوب و اعمالشده و چگونگي انجام آنها در محيط تحقيق با توجه به عرف سازمان و جنبههايي مرتبط با آن صورتميگيرد. نوع ديگري از سئوالات هم به بيوگرافيهاي موضوع تحقيق ميپردازد و به سئوالات بيوگرافي[24] معروفند. در اين نوع سئوالات به تاريخچه شفاهي[25] و تجارب قبلي از موضوع و عناصر مرتبط با موضوعپرداخته ميشود. در اين سئوالات بدنبال اين واقعيات بوديم كه آيا تجديدنظر در مديريت تحقيقات، آموزشو ترويج حاصل يك توافق مبتني بر عقلانيت عمومي نسبت به روند تحولات جاري جامعه كشاورزي است؟آيا اين حادثه حاصل يك رويكرد سطحي و زودگذر و احساسي نيست به بحرانها و مسائل مديريتي تحقيق وترويج است و آيا ميتوان توجه به مديريت تحقيق، آموزش و ترويج را برآيند تصادم مديريت سنتي ومدرنيسم و تأثير آن بر جامعه كشاورزي ارزيابي كرد؟رهيافت تئوري بنياني[26] يك روش تحقيق كيفي است كه با استفاده از جمعآوري سيستماتيك و منظمدادهها و توسعه روشها به شكلي قياسي و بنياني در ارتباط با يك پديده بكار ميرود. يافتههاي تحقيق ازساختاري تئوريك و ريشهاي برخوردار بوده و در بررسي ترجيحا از اسامي يا گروهي از اسامي و عناصرمرتبط و نزديك به آن استفاده ميگردداز طريق اين روششناسي، مفاهيم و ارتباط بين آنها به شكلي كاربردي و سازنده با روشهاي ويژه وآزمونهاي مقدماتي فراهم ميآيند. هدف روش تئوري بنياني، پردازش نوعي تئوري، در سازمان تحت مطالعهاست تا به محقق كمك كند، در درون نظم مطالعاتي خود به شكلي كاركردي و تاحد امكان نزديك بهواقعيت، مفيد واقع گردد. رهيافت تئوري بنياني يك رويه علمي[27] محسوب ميشود و معمولا با يك سئوالكلي، جامع و مانع آغاز ميگردد. اين سئوال در پژوهش مربوطه به قرار زير است. فنون جمعآوري دادهها در مرحله اول تحقيق:1ـ مصاحبههاي شبهه ساختارمند[28]2ـ مصاحبههاي عميق و باز [29]ـ استفاده از سئوالات باز در مصاحبهها[30] ـ مصاحبه با تمركز بر گروههاي كوچك كارشناسي[31] ـ مشاهده مستقيم[32] از مراكز در استانهاـ اسناد گردآوري شده مربوط به مشاهدات شخصي و مشاهدات مشاركتي[33] مصاحبههاي تمركزيافته به پژوهشگر كمك ميكند تا موقعيت مورد نظر را بررسي كرده و آن را به بهتريننحو بشناسد، از طرف ديگر اين نوع مصاحبه به پاسخگويان اجازه ميدهد تا نظرات مختلفي را براي تشريحموقيعتشان بيان كنند . اين نوع مصاحبهها با كساني صورت ميگيرد كهخود شاهد و يا درگير يك تجربه سازماني و يا موقعيت خاص مديريتي بودهاند. استفاده از سئوالات باز برايتحقيقات اكتشافي بسيار كارآ ميباشد. سئوالات باز براي درك اينكه پاسخگو چگونه به نقطه نظرات وديدگاه خاصي دسترسي پيدا ميكند و يا هنوز ديدگاهش نسبت به يك موضوع خاص قطعي نشده است، بسيارمناسب ميباشد اين مصاحبهها به شكل انفرادي با كارشناسان تحقيقات، كارشناسانترويج، كارشناسان آموزش، مديران استاني، مروجين و مسئولين ستادي صورت ميپذيرد
گروه متمركز، روشي است براي جمعآوري اطلاعات از گروههاي كوچك كه به ايجاد تصوير روشن ازيك سازمان، كمك ميكند و جلسات مباحثه به همراه گروههاي كوچك (پنج تا هشت نفره) متشكل ازگروههاي كارشناسي، مروجين، مديران مراكز آموزشي، تحقيقي و ترويجي، مديران ستادي و استاني هر كدامبصورت مجزا تشكيل ميگردد. لازم به ذكر است كه تمامي اين مصاحبهها و مشاهدات به كمك ادواتصوتي (ضبط صوت) و تصويري (فيلمبرداري به شكل ويدئويي و عكسبرداري) و صورت جلسات مختلف بهشكلي منظم به عنوان اسناد تحقيق ثبت ميگردد يادداشتهاي رمزدار ابتدا شامل رمزهايي كاملا پراكنده،مجموعههايي انباشته از مفاهيم و اسامي، بهمراه واقعيتهاي پيرامون آنهاست. اين يادداشتها به سه دستهتقسيم ميشوند كه عبارتند از: يادداشتهاي نمادين اوليه[34]، يادداشتهاي نظري[35]، يادداشتهاي عملياتي [36]
[1] Glasser & Strauss
[2] Thomas . W. I
[3] Park . E . R
[4] Hughes . E
[5] Mead . H . G
[6] Dewey . J
[7] Blumer . H
[8] Discovery
[9] Inductive
[10] Fit
[11] Understanding
[12] Generality
[13] Control
[14] Data
[15] Different analitic
[16] Interpretied procedures
[17] Coding
[18] Memo
[19] G .T
[20] Action
[21] Process
[22] Interactional question
[23] Organizational question
[24] Biographical question
[25] Oral history
[26] Grounded theory approach
[27] Scientific method
[28] Semi_ structured interview
[29] Indepth and open ended interview
[30] Open _ ended question
[31] Focused group interview
[32] Directed observation
[33] Participatory observation
[34] Initial code notes
[35] Theoritical code notes
[36] Operational notes
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر