فراگرد حمل ونقل محصولات در تعاونيهاي توليد روستايي

نویسنده : دکتر حسین شیرزاد

امروزه در قريب به 90 درصد تعاونيهاي توليد روستايي، ميوه وسبزيجات تازه توسط وسائل گوناگون مانند چارپايان ، گاري دستي، تراكتور، وانت و كاميون حمل ميگردند. براساس برآوردهاي انجام شده حدود 5-2 درصد ضايعات ناشي از حمل ونقل توسط وسائط نقليه نامناسب تخمين زده شده است.[1] عواملي كه دراين مرحله در ضايعات موثرند عبارتنداز:بي دقتي دربارگيري وتخليه محصولات؛ راههاي نامناسب در باغات ويا بين روستاها؛ بي دقتي راننده د رجاده‌هاي نامناسب وپر از دست‌انداز؛ نحوه قراردادن جعبه‌ها كه باعث تكان خوردن آنها ميگردد؛ زمان ودرجه حرارت درطول دوره حمل ونقل (براي مثال محصولات حمل شده از مناطق گرمسير كه ناگزير ازعبور از مناطق سرد مي‌باشند)؛ تاخير در بارگيري و حمل به انبار ويا سردخانه و نهايتاً محلهاي فروش. باتوجه به سيستم آبياري درتعاونيهاي توليد روستايي، وجود نهرها وجوي وپشته، امكان حركت وسائط نقليه در داخل باغات ويا مزارع محدود ميگردد وا ين خود يكي از دلايل دست به دست چرخيدن جعبه‌ها ونهايتآً صدمه وارد آوردن به محصولات است. باتوجه به اين عوامل ضايعات درهنگام حمل و نقل زياد مي‌شود.استفاده از كانتينرهاي سردخانه‌دار براي حمل بعضي ازمحصولات به تازگي در ايران جاافتاده است اما با توجه به هزينه زياد اجاره اينگونه كانتينرها اطاقهاي آن معمولاً مملواز كالا شده و امكان عبور جريان هوادرآن محدود شده بالطبع محصولات انبارشده در سمت مجاور اوپراتور سردشده و به علت نبود عبور جريان هوا، محصولات چيده شده در وسط ويا انتها همچنان گرم باقي مانده و يا كمي درجه آن كاهش مي‌يابد.د - انبارهاي محصولات تازه براساس گزارش سازمان مديريت و برنامه‌ريزي، تعدادي از سردخانه‌هاي موجود در ايران از وضعيت فني بسيارخوبي برخوردار هستند و ميوه‌هاي انبارشده دراين سردخانه‌ها كه اكثراً سيب، كمي گلابي و مقدار مختصري هم ساير ميوه‌جات ميباشد، ميتواند دراين سردخانه‌ها به خوبي انبارونگهداري شوند.[2] همانگونه كه در مباحث قبلي نيز اشاره شد سردخانه‌هاي موجود در ايران فاقد وسايل سردكردن ابتدايي، اطاق رسيدگي و امكانات فني ديگر ميباشد وبا وجود اين وبيشتر به دليل قابليت انباري خوب بسياري از ارقام ميوه‌جات،نگهداري آنها درسردخانه بخوبي امكانپذير ميباشد. البته هزينه نگهداري يك كيلو محصول در طول دوره نگهداري نسبتاً زياداست كه در حال حاضر به علت مسائل اقتصادي وافزايش هزينه‌هاي خدمات مانند هزينه برق،‌تعميرات،‌لوازم يدكي و غيره ميتوان اذعان نمود كه بازهم جاي افزايش قيمت اجاره فضا باقي مي‌ماند. محصولات نگهداري شده در سردخانه بين 5-2 درصد و بعضاً بيشتر ضايعه دارد. اين درصد از اتلاف ميوه‌جات بيشتر به دليل بي دقتي درجعبه چيني، جعبه‌هاي نامناسب و نهايتاً دماي بيش از حد توصيه شده ميباشد كه به علت دانش محدود مديران مسئول سردخانه‌ها و آشنا نبودن آنها به مسائل نگهداري و دانش روز كيفيت محصولات نگهداري شده در سردخانه‌ها در اندازه استانداردهاي كشورهاي پيشرفته نمي‌باشد.ـ - روشهاي نگهداري محصولات در باغ ويا مزرعه: بسياري از تعاونيهاي توليد روستايي براي نگهداري بعضي از توليدات خود مانند سيب، گلابي. به،انار،سيب زميني، پياز وغيره از روشهاي كاملاً ابتدايي استفاده ميكند. آنها اينگونه محصولات را تا زمان عرضه آن در محوطه باغ يا مزرعه نگهداري كرده و روي آن را با نايلون ويا كاه مي‌پوشانند، يا اينكه آنهارا در زمينهاويا اطاق نگهداري ميكنند. مقدار ضايعات ناشي از نگهداري تحت اين شرايط بستگي به مدت زمان نگهداري، دما وساير عوامل محيطي داشته كه ضايعت تحت اين شرايط نگهداري حدود (20-10) درصد ميباشد كه به عواملي مانند دماي بيش از حد كه موجب كاهش شديد عمر انباري شده و يا سرماي بيش از حد كه صدمات سرمازدگي ويخ زدگي را به دنبال دارد ويا پلاسيدگي در اثر گرما وكمبود رطوبت، بستگي دارد. بهترين روش براي كاهش اين مقدار ضايعات استفاده از انبارهاي فني ميباشد كه براحتي در محل تعاونيهاي توليد روستايي با اندكي حمايت دولتي، قابل ساخت است.و – احداث سالنهاي بسته‌بندي در تعاوني‌هاي توليد: در سيستم‌هاي مدرن، سالنهاي بسته‌بندي ميوه وسبزيجات نقش بسيار مهمي ايفا ميكند. دراين سالنها كه اكثراً درمناطق توليد ساخته ميشود و معمولاً نيز يا در سردخانه‌ها قراردارد ويا خود مجهز به سردخانه‌هاي كوچك ميباشد، ميوه وسبزيجات ازنظر سلامت، رنگ، اندازه،درجه‌بندي شده وباتوجه به مقررات استاندارد هر كشور بسته‌بندي ميشود، همچنين عمليات ضدعفوني ميوه‌جات نيز دراين سالنها انجام مي‌گيرد. در تعاونيهاي توليد روستايي كشور به علت موجود نبودن مقررات استاندارد بسته‌بندي از اين گونه تسهيلات هيچگونه استفاده‌اي به عمل نمي‌آيد وبا وجود بودن تسهيلات در بعضي از سردخانه‌ها هنوز هم درجه‌بندي وبسته‌بندي با دست انجام مي‌پذيرد و به نظر ميرسد ورود وسائل بسته‌بندي ودرجه‌بندي صرفاً به خاطر استفاده از امكانات دولتي ميباشد. درهر حال ميتوان با احداث سالن‌هاي بسته‌بندي درتعاونيهاي توليد روستايي و آموزش اعضا و مديران تعاونيهاي توليد در زمينه ضرورت احداث سالنها و سردخانه‌هاي كوچك در جوار تعاونيها ، توسعه اين صنعت وبالابردن كيفيت محصولات توليدي تعاوني‌ها اميدوار بود
1 معاونت باغباني وزارت جهادكشاورزي، 1382.
1 سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور، 1380