بورس كالاي كشاورزي ايران و راهکارهای توسعه

نویسنده : دکتر حسین شیرزاد

سازمان كارگزاران بورس كالاي كشاورزي در تاريخ 29/6/83 و با حضور وزراي بازرگاني و جهاد كشاورزي ، دبيركل بانك مركزي و عده اي از اعضاء شوراي بورس و جمعي از مديران اقتصادي طي مراسمي در محل اصلي فعاليت سازمان افتتاح و فعاليت رسمي خود را از تاريخ 4/7/83 آغاز نمود. كالاهاي عرضه شده در هفته اول فعاليت برنج ، نخود ، عدس ، زعفران ، پسته و جو بود و از هفته دوم علاوه بر اقلام يادشده دانه هاي روغني و كنجاله ها، ذرت و شكر نيز به تالار معاملات راه يافت. سازمان كارگزاران بورس كالاي كشاورزي با هدف محوري اصلاح ساختار بازار محصولات كشاورزي ، تا كنون توانسته است با تكيه بر اطلاع رساني شفاف به كليه فعالان بازار ، ايجاد رقابت كامل ، كشف قيمت ، تضمين معاملات و استاندارد كالا و تأمين منابع مالي مورد نياز توليد كنندگان بخش به موفقيت هاي درخور توجهي دست يابد. برخي از اين موفقيت ها ناظر بر ماهيت ايجابي و تاثير كيفي ايجاد سازمان بورس كالاي كشاورزي بر مناسبات تجاري در بخش كشاورزي بوده و پاره اي ديگر به رشد احجام عملكردي در فرآيند معاملات بورس مربوط مي گردد. بطور كلي مهمترين تحولات در بازار بورس طي ماه هاي اخير عبارتند از :الف ) بررسي اجمالي عملكرد بازار بورس كالاي كشاورزي : 1ـ بررسي وضعيت شاخصي قيمتي كل بازار و محصولات مختلف بورس كالا نيز حكايت از آن دارد كه بازار ذرت نسبت به هفته اول مهر ماه افزايش حدود 10% و شاخص قيمت گروه زعفران نسبت به هفته اول مهرماه در حدود 20 درصد كاهش يافته ، شاخص قيمت گروه كنجاله نيز از حالت با ثباتي طي هفته گذشته برخوردار بوده است. همچنين شاخص كل قيمت بورس كالاي كشاورزي ايران در هفته هاي اخير برابر 6/79 درصد بوده كه نشان مي دهد اين شاخص نسبت به هفته اول مهرماه 4/2 درصد كاهش پيدا كرده است. 6ـ همچنين آمارهاي گزارش تجمعي بازار تا پايان روز 4/11/83 نشان مي دهد كه ارزش كل معاملات انجام شده در اولين روز بازار به ارزش 792350 هزار ريال بوده كه 773100 هزار ريال از اين مبلغ مربوط به معاملات محصول برنج مي باشد. 7ـ به طور كلي طي سه ماه (مهر ، آبان و آذر) بورس كالاي كشاورزي توانسته است با سازوكاري متفاوت از مناسبات متعارف بازار سنتي در قبال 905 هزار تن عرضه و 140 هزار تن تقاضا ، ميزان 67 هزارتن معامله به ارزش 112 ميليارد ريال را فراهم سازد.8ـ از برنامه هاي آتي بورس كالاي كشاورزي ، انجام معاملات نقدي همراه با تحويل فيزيكي كالا در يكسال اول فعاليت و ايجاد بازار معاملات آتي بصورت تدريجي و از سال 1384 براي مبادلات اوراق مالي مشتق شده از كالاها كه لزوماً منجر به تسويه فيزيكي و تحويل كالا نمي گردد ، مي باشد.9- از 11 محصول پذيرفته شده براي داوستد در بورس 7 محصول براي دادوستد در مقياس متوسط به بالا نياز به سازماندهي بازار اوليه دارد و عرضه مناسب آنها در بورس مستلزم زماني سه ساله است و تنها 4 محصول داراي توليد انبوه در داخل يا واردات گسترده مي تواند در سال هاي اوليه ، رونق معاملات در بورس و زيربناي توسعه آتي آن را فراهم سازد. چهار محصول فوق عبارتند از شكر كه اكثر توليدكنندگان شركت توسعه نيشكر صنايع جانبي طبق توافق با بورس مايل به عرضه كالايشان در بورس و معامله آن در چارچوب ضوابط بازار شفاف و رقابتي بورس هستند مشروط بر آنكه تا رسيدن به شـرايط مطلوب در بازار جديد بنوعـي از حمايت فصلـي يارانه اي دولت بهره مند باشند و اين گامي بزرگ در توسعه بورس از يكسو و اصلاح ساختار بازار اين محصول از سوي ديگر است كه با تبديل نقش تصدي گري شركت بازرگاني دولتي به نقشي بازارساز هم حجم تصدي گري دولت و هزينه هاي آن را كاهش مي دهد و هم به استناد گواهي معاملات بورس از قاچاق جلوگيري مي نمايد و هم يارانه هاي توليدي را هدفمند مي سازد و كنجاله سويا و ذرت دامي كه هشتاد درصد واردكنندگان عمده آن كتباً اعلام نموده اند در صورت صدور مـجوز از سوي دولت فقط باري كساني كه با بورس قـرارداد بسته و كالايشان را پس از ورود در آن عرضه و معامـله مي نمايند مايل به حضور در اين بازار هستند و جو وارداتي كه شركت پشتيباني امور دام كشور مي تواند در صورت حصول اطمينان از مزيت بورس و رفع نگراني ناشي از ايجاد انحصار آن را در بورس عرضه و معامله نمايد. بنابراين بنظر مـي رسد بدون ورود منطقي و گسترده 4 محصول مـذكور در سال هاي اوليه فعاليت بورس و برنامه ريزي براي معاملات نقدي و معاملات آتي آن ها رونق دادوستد ها و تكامل بورس كالاي كشاورزي چندان علمي نمي باشد و اين 4 محصول هستند كه به عنوان زيربناي معاملات ، بورس را قادر خواهند نمود تا به تدريج و با كمك دولت به ويژه وزارت جهاد كشاورزي ، سازمان مركزي تعاون روستايي و به ويژه بانك كشاورزي و در كنار آن ها كارگزاران موجود يا آتي و شركت هاي بازارساز و از طريق سازماندهي بازار اوليه محصولات كشاورزي ، توسعه استانداردها و انبار ورود گسترده ساير محصولات به بورس و دادوستد نقدي آتي آن ها را محقق سازد. ب ـ اقدامات انجام شده طي ما ه هاي گذشته در بورس كالاي كشاورزي: به موازات فعاليت هاي روزمره تالار معاملات ، هيأت مديره اين سازمان تاكنون جلسات زیادی را برگزار نموده كه طي اين جلسات به بررسي مسائل و مشكلات اوليه بازار پرداخته مي شود. حاصل اين جلسات تصويب رئوس برنامه هاي اساسي و تشكيل سه كميته تحت عناوين : ـ كميته فرهنگ سازي ، ـ كميته معاملات ، ـ كميته نرم افزار ،بوده كه هدف كميته فرهنگ سازي اطلاع رساني و آماده كردن فضا براي حضور فعالان بازار و توليدكنندگان در اين بازار و هدف كميته معاملات بحث و بررسي و تحليل بازار و رفع موانع موجود و هدف كميته نرم افزار ارتقاء نرم افزار موجود و تهيه نرم افزار مناسب براي پوشش انواع معاملات آتي و اختيار معاملات مي باشد. ساير اقدامات انجام شده عبارتند از : راه اندازي بخش استاندارد و امور انبار ، راه اندازي اتاق پاياپاي ، تأسيس شعبه اي از بانك كشاورزي در محل سازمان و مذاكره و توافق اوليه با بانك سامان براي راه اندازي شعبه اين بانك در محل سازمان ، مذاكره و اخذ موافقت اوليه بانك كشاورزي براي اعطاء اعتبار به كارگزاران تا سقف 10 ميليارد ريال و در آينده تا سقف 50 ميليارد ريال،ج) تلاشهاي راهبردي توسعه بازار بورس كالا كشاورزي:نتايج حاصل از 47 جلدمطالعات تفضيلي انجام شده طي مدت 3 سال ، تجربه موفق جهاني و جمع بندي تئوريك صاحب نظران اقتصادي و اقتصاد كشاورزي در داخل و خارج ، هدف استراتژيك بورس كالاي كشاورزي در ايران را توسعه بخش كشاورزي تعييين مي نمايد كه از طريق اصلاح ساختار بازار محصولات كشاورزي و گسترش بازار سرمايه محقق مي گردد. برنامه هاي راهبردي تعيين و تصويب شده در هيأت مديره سازمان كارگزاران براي منظور فوق عبارتند از : 1ـ برنامه راهبردي معاملات، 2ـ برنامه راهبردي ساختار و قوانين، 3ـ برنامه راهبردي فرهنگ سازي، 1ـ با توجه به اينكه در حال حاضر دولت از فعالان بازار سنتي محصولات كشاورزي مالياتي دريافت نمي كند و با عنايت به ماده 81 قانون ماليات هاي مستقيم كه درآمد حاصل از كليه فعاليت هاي كشاورزي را از پرداخت ماليات معاف نموده است ، تلاش هايي صورت پذيرفته كه اين معافيت شامل فعالان بورس كالاي كشاورزي نيز شود از اين روي مي توان انتظار داشت در آينده فعالان بيشتري به اين بازار روي آورند و دادوستد در بورس كالاي كشاورزي از رونق افزون تري برخوردار گردد. 2ـ تلاش هايي در حال انجام است تا خريد و فروش محصولات كشاورزي پذيرفته شده در بورس كالاي كشاورزي توسط شركت هاي دولتي يا وابسته به نهادهاي عمومي ، اعم از خريدهاي تضميني ، حمايتي و تأمين كالا براي توزيع در شبكه يارانه اي و ساير موارد از طريق بورس كالاي كشاورزي انجام شود. د ) تاثيرات كوتاه مدت حضور بورس كالاي كشاورزي در بازار:اگر چه گذشت یکسال از فعاليت بورس، مدت قابل توجهي براي ارزيابي و تحليل عملكرد اين بازار جديد نيست ، اما با توجه به رئوس اهداف تشكيل بورس كالاي كشاورزي كه اصلاح ساختار بازار محصولات كشاورزي و توسعه بازار سرمايه مي باشد ، ملاحظه مي شود كه طي همين مدت كوتاه و عليرغم حجم ناچيز معاملات برخي آثار مثبت فعاليت اين بازار در حوزه توليد بخش كشاورزي خود را نمايان كرده است. بعنوان مثال قيمت برنج كه طي ساليان گذشته بعد از برداشت محصول همواره دچار افت شديد مي شد در سال جاري تاكنون از تعادل خوبي برخوردار بوده كه به نفع توليدكننده و انگيزه اي براي توليد بيشتر خواهد بود. قيمت نخود نيز در مناطق توليد اين محصول بهبود يافته و ذرت نيز تاكنون قيمتي بالاتر از قيمت تضميني داشته است. هـ ـ اهم مشكلات بورس كالاي كشاورزي : اگر چه قبل از راه اندازي بورس كالاي كشاورزي و قبل از پذيرش محصولاتي نظير شكر ، ذرت و كنجاله ها ، بدليل توليد خرد و پراكنده بخش كشاورزي مهمترين نگراني و دغدغه ما ، مشكل كمبود عرضه بود ، اما پس از راه اندازي و كسب تجربه دو ماهه ، در حال حاضر مهمترين مشكل كمبود و يا فقدان تقاضاي مؤثر مي باشد. نگاهي به آمار عرضه ، تقاضا و حجم معاملات نشان دهنده اين مشكل مي باشد. در تحليل چرائي اين موضوع ، شايد مهمترين علت نوپا بودن بازار و عدم شناخت طيف وسيعي از فعالان بازار و متقاضيان نسبت به اين بازار باشد كه با فرهنگ سازي و اطلاع رساني مناسب و به مرور زمان رفع خواهد شد. اما با بررسيهاي انجام شده به نظر مي رسد با توجه به ماهيت اين بازار كه ايجاد رقابت و شفـاف سازي از عنـاصر اصلي آن است و با عنايت به روش بازار سنتي كه مخفي كاري و عدم شفافيت از رويه هاي مرسوم و متداول آن مي باشد ، بخشي از فعالان بازار سنتي با شايعه پراكني و ابهام آفريني قصد دارند مانع رشد وتوسعه اين بازار گردند كه مهمترين محور تلاش آنها طي اين مدت مانور بر روي موضوع ماليات و ايجاد هراس در دل فعالان بازار نسبت به شفاف سازي بورس مي باشد. نكته مهم ديگر عدم حضور فعـالان بـازار بخش دولتي در بورس كـالاي كشـاورزي مي بـاشد. بعنوان مثـال شركت پشتيباني امور دام و سازمان مركزي تعاون روستائي سالانه صدها هزارتن كالا را بصورت خريد تضميني خريداري مي نمـايند و شركت بازرگـاني دولتي سالانه صدها هزارتن شكر را بصورت حمايتي و برنج را بعنوان تضميني خريداري مي كند ، بديهي است عدم حضور اينگونه شركت ها از يك طرف باعث كاهش حجم معاملات در اين بازار و از طرف ديگر بعنوان عامل رواني منفي باعث عدم حضور ساير فعالان نيز مي شود. لازم به ذكر است اخيراً شركت پشتيباني بصورت محدود به عرضه جو وارداتي در اين بازار پرداخته ، اما بدليل ادامه فروش در شركت بديهي است مشتريان آن شركت به بورس مراجعه نمي كنند. وـ پيشنهاداتآتي براي توسعه فعاليت هاي بورس كالاي كشاورزي : اگرچه شوراي بورس كالاي كشاورزي مرجع تصويب مقررات و آيين نامه ها و ناظر بر فعاليت بورس كالاي كشاورزي مي باشد و وظيفه اي در قبال مسائل و مشكلات فوق الذكر ندارد ، معهذا نظر به جايگاه مهم اين شورا و تركيب اعضاء آن موارد ذيل را بعنوان پيشنهاد براي حل مشكلات و تنگناهاي موجود و توسعه فعاليت اين بازار نوپا عبارتست از : 1- با توجه به اينكه در حال حاضر دولت از فعالان بازار سنتي محصولات كشاورزي مالياتي دريافت نمي كند و با عنايت به ماده 81 قانون مالياتهاي مستقيم كه درآمد حاصل از كليه فعاليتهاي كشاورزي را از پرداخت ماليات معاف نموده است ، چنانچه اين معافيت مشمول فعالان بورس كالاي كشاورزي نيز بشود مي توان انتظار داشت كه فعالان بيشتري به اين بازار روي آورند و دادوستد در بورس كالاي كشاورزي از رونق بيشتري برخوردار شود. 2- انجام خريدهاي تضميني يا حمايتي دولت از طريق بورس كالاي كشاورزي. 3- اعمال تخفيف در عوارض گمركي و سود بازرگاني براي واردكنندگاني كه كالاي خود را در بورس كالاي كشاورزي عرضه مي كنند. 4- پرداخت يـارانه صادراتي توجيهي به كالاهـايي كه از طريق بورس كالاي كشاورزي و بمنظور صادرات خريد مي شوند. 5- اعطاء تسهيلات ارزان قيمت به شركتها يا افراد حقيقي كه توان بازارسازي در بورس كالاي كشاورزي را دارند. 6- تأمين كالاهايي كه در تعهد دولت براي كمك به مصرف كنندگان است از اين بازار صورت گيرد. 7- اجازه خريد و فروش و بازارسازي به كارگزاران