پاره ای از ویژگی های نظام بهره برداری دهقانی در ایران
گردآوری: دکتر حسین شیرزاد
نظام بهرهبرداري دهقاني یا بهرهبرداري دهقاني به نظامي اطلاق ميشود كه در آن بهرهبرداران عمدتاً مالك زمينهاي تحت تصرف خود ميباشند. قشر معدودي از آنان ممكن است زمين را بهصورت اجاره و يا سهمبري اختيار بگيرند. حق تصميمگيري و مديريت و سازماندهي نيروي كار از آن صاحب واحد است. به عبارت ديگر، بهرهبرداري دهقاني آن نوع بهرهبرداري كشاورزي است كه در آن مالكيت زمين، تأمين قسمت عمده نيروي كار و ساير عوامل توليد، اداره و مديريت واحد با خانوار كشاورز است. در اين نوع بهرهبرداري تركيب اصلي كشت براساس اختلاطي از نيازهاي معيشتي خانوار و توليد براي بازار تعيين ميشود. دراين بهرهبرداري خانوار دهقان همزمان با كار كشاورزي به صنايع دستي، نيز ميپردازد. در نقاط كوهستاني داراي ساخت دهقاني، شباني، تركيب كار كشاورزي به صورتي است كه كار دامداري بر زراعت و باغداري غلبه دارد. در دهات داراي ساخت دهقاني ـ باغباني نيز فعاليت باغداري بر زراعت و دامداري غالب ميشود. در روستاهاي جلگهاي كه عمدتاً از ساخت اجتماعي دهقاني برخوردارند. فعاليت زراعي برساير انواع معيشت رجحان پيدا ميكند. از لحاظ حقوقي غالباً رئيس خانوار مالك زمين است. مالكيت از طريق ارث، اجراي شقوق قوانين ارضي و يا خريد حاصل شدهاست. مديريت توليد به عهده رئيس خانوار است و اكثر تصميمات مربوط به توليد توسط او اتخاذ ميشود. نتايج مطالعات پراكنده حاكي از دگرگوني وتحولاتي در طبقات پايين بهرهبرداري دهقاني و تبديل آنها به كارگران ساده و يا حاشيه نشينان شهري است. در اين قشر از بهرهبرداران برخي از ويژگيهاي كارگران ظاهر شده و به صورت كارگر در مشاغل كشاورزي و غيركشاورزي كم اهميت جذب شدهاند (1) . از اشكال اين نوع بهرهبرداري ميتوان به بهرهبرداري دهقاني سهمبري و دهقاني اجارهاي اشاره كرد كه در بعضي از مناطق ايران به چشم ميخورد. در اين نوع بهرهبرداريها دهقان مالك زمين نيست و آن را از طريق سهمبري و يا اجاره در اختيار ميگيرد. اساس بهرهبرداري نوع اول بر قواعد شرعي مزارعه استوار است. تقسيم محصول براساس توافق طرفين تعيين ميشود. مثلاً به نسبت و بين زارع و مالك. ولي اين قاعده كلي نيست و در هر منطقه ويژگيهاي خاصي در رابطه با تقسيم محصول ديده ميشود. مثلاً در منطقه گرمسار تقسيم محصول در كشتهاي پاييزه و بهاره متفاوت است. يعني در اولي شكل غالب نصفهكاري در دومي ثلث كاري يا سه كوت كاري است. بهطور كلي عوامل زير در رواج بهرهبرداري دهقاني سهمبري مؤثر بودهاست. فوت تعدادي از صاحبان نسق و انتقال اراضي به ورثه كه موجب شدهاست اراضي دهقانان متوفي به وسيله يكي از ورثه يا اقوام مورد بهرهبرداري قرار گرفته و درآمد ناشي از زمين بين وراث تقسيم گردد. بالابودن سن پارهاي از زارعين همراه با فقدان نيروي كار جوان در خانواده و بالابودن سطح دستمزدها، سبب شدهاست كه اين گروه از كشاورزان مبادرت به واگذاري اراضي خود به سهمبران بنمايند در بهرهبرداري دهقاني اجارهاي، قرارداد اجاره بين دهقانان صاحب زمين و فاقد توان كار با خانوارهاي بيزمين و داراي نيروي كار منعقد ميشود. ميان اجاره كاري پاييزه و بهاره تفاوت وجود دارد. مبلغ اجاره براي محصولات بهاره به دليل بازده اقتصادي بيشتر، بالاتر است. به طور خلاصه بهرهبرداران دهقاني، از طبقه همگني تشكيل نشدهاند و تفاوتهاي زيادي از لحاظ پايگاه اقتصادي و اجتماعي در ميان آنان ديده ميشود. ميزان زمين، باغ، تعداد دام و ابزار توليد در قشربندي اجتماعي آنان نقش اساسي بهعهده دارد
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر