کشاورزی ارگانیک ، بازیابی رهیافت های نوین جهت توسعه پاک
نویسنده : دکتر حسین شیرزاد
مقدمه
كشاورزي آلي در كشورهاي در حال توسعه غالباً با علايق، ارزشها و هنجارهاي كشورهاي غربي دنبال شده است. حاكميت سليقه ها و هنجارهاي غربي بر روند توسعه كشاورزي آلي در كشورهاي در حال توسعه عملاً باعث شده كه فعاليتهاي مرتبط با كشاورزي آلي در توسعة روستايي و فرآيند توسعه درونزا هماهنگ و منطبق بر هم نباشد. هم اكنون در سطح جهاني هزاران كشاورز توليدكننده محصولات ارگانيك وجود دارند كه شديداً نيازمند دسترسي به بازارهاي جهاني و منطقه اي هستند تا از اين طريق توليدات خود را افزايش دهند و باعث رونق در روند توليد و توسعه محلي خود گردند. از آنجا كه توسعه صنعت كشاورزي ارگانيك نيازمند شناخت بهتر و عميق تر واقعيتها، نيازها و توانمنديهاي كشاورزان ارگانيك در كشورهاي در حال توسعه ميباشد،ضرورت دارد به اين منظور اقدام به شناخت و بررسي وضع موجود، تنگناها و راه حل هايي نمود كه كشاورزي ارگانيك در خدمت توسعه درونزاي روستايي قرار گيرد. كشاورزي ارگانيك شيوه اي از توليد محصولات كشاورزي، دامي و اليافي است كه در آن از مصرف نهاده هاي شيميايي مصنوعي همچون آفتكش، كود، تنظيم كننده هاي رشد وافزودنيهاي خوراك دام اجتناب مي شود. در كشاورزي ارگانيك از روشهاي تناوب زراعي، بقاياي گياهي، كودهاي دامي وسبز، پس مانده هاي خارج از مزرعه وكنترل بيولوژيكي استفاده مي شود و پيامد اين نوع كشاورزي افزايش توليد محصولات سالم ، امنيت غذايي و اقتصادي نمودن توليد محصولات مي باشد. با توجه به اطلاعات به دست آمده ازمنابع جهاني درزمينه كشاورزي ارگانيك ، پيش بيني مي شود توسعه كشاورزي ارگانيك درايران با افزايش توليد ، تامين امنيت غذائي و اقتصادي كردن توليد براي توليد كننده و مصرف كننده، همراه باشد. كشاورزي آلي دركشورهاي جهان سوم مانند هند وچين كه توسعه بسياري دراين زمينه يافته اند، متكي بر توليد حداكثر درسطوح مختلف بوده وبا هدف افزايش توليد براي خانوارهاي كم درآمد شكل گرفته است. اين شيوه از كشت قائل به سطح نيست وخانوارها را هرچند با منابع محدود، در بر مي گيرد. دراين زمينه تنها حمايتهاي دولتي وسازمانهاي غيردولتي درشناخت وآموزشهاي لازم مشاركتي در توليد اين مناطق مي تواند به توسعه اين روش كمك كند. بنابراين يكي از وظايف ملی برنامه ریزان بخش کشاورزی مطالعه راهکارهای ترویج كشاورزي ارگانيك و بررسي همه جانبه دراين زمينه است. در بسياري ازمتون و مقالات، كشاورزي آلي[1] (ارگانيك) و كشاورزي سنتي[2] معادل هم فرض شده اند و طي دودهه اخير با ديگر واژه ها وعنوانها همچون كشاورزي بومي[3] كشاورزي طبيعي[4] كشاورزي با نهاده هاي محدود،[5] كشاورزي غير شيميايي6 و كشاورزي رسمي و متعارف7 نيز در يك حوزه معنايي تعريف مي شوند. هدف از اين بررسی بيان ويژگيهاي عمومي كشاورزي ارگانيك و كشاورزي سنتي است كه ضمن مقايسه اين دو سيستم تلاش مي شود تا ويژگيهاي اصلي كه موجب تمايز فيمابين كشاورزي سنتي و آلي مي شوند، تعيين و مؤلفه هايي كه براي شناخت، مقايسه و تحليل آنها وجود دارد، ارائه شود. در طول تاريخ همواره دسته بندي و نامگذاري مفاهيم، تحت تأثير گرايشها، دلنگرانيها و علائق عمومي صورت گرفته و متحول شده است. انگاره ها 8ونحله هاي فكري وانديشه اي مختلف وطرفداران آنها بنا به چارچوب باوري خويش پديده هاي مختلف در هر عصر و زمان را تقسيم بندي و نامگذاري مي كنند. يكي از چارچوب هاي فكري متداول و حاكم در نيم قرن اخير مدرن سازي9 و تجدد بوده است . بر همين اساس درمبحث كشاورزي سعي شده است هرپديده، فرآيند وعملياتي بنا به ميزان برخورداري ازمؤلفه هاي تجدد به دو گروه سنتي و مدرن تقسيم شود. در حوزه كشاورزي نيز به ميزان بكارگيري فن آوريهاي مدرن اعم از فن آوريهاي شيميايي (سموم،آفت كشها وكودهاي شيميايي) مكانيكي (ماشين آلات كاشت، داشت و برداشت) و بيولوژيك (بذور اصلاح شده و پرمحصول) روشها و انواع مختلف كشاورزي به دو دسته مدرن و سنتي تقسيم شده است. در اين تقسيم بندي با توجه به ميزان كاربرد نهاده ها و فن آوريهاي نوين و سطح بهره وري10 محصولات توليدشده و ميزان وابستگي نظام توليد به بازار تجاري انواع نظام بهره برداري به سنتي (رسمي، متعارف و بومي) و كشاورزي مدرن (صنعتي، علمي ، شيميايي و…) تقسيم مي شود. بر اساس تحولات فكري، تجربي و انديشه اي كه در دو دهه اخير پديد آمده و محور آن تأكيد بر سازگاري با محيط زيست،كاهش آلاينده ها و كيفيت و سلامت محصولات غذايي و كشاورزي است، گرايشات نويني در تقسيم بندي انواع كشاورزي پديد آمده است. در اين تقسيم بندي گرايش اصلي در دسته بندي انواع كشاورزي با شاخص هايي چون كاهش كاربرد نهاده هاي شيميايي به ويژه سموم آفت كش، علفكش ها و كودهاي شيميايي و انواع آلاينده هايي كه در فرآيند كاشت، داشت، برداشت و فرآوري محصولات كشاورزي، مي باشد. در سايه تحولات اساسي در مهندسي ژنتيك و در كنار اميدهاي بوجود آمده جهت ايجاد مقاومت هاي ژنتيكي براي مقابله با برخي از بيماريهاي گياهي و آفات و محدوديت هاي محيطي (همچون خشكي، شوري و خوابيدگي محصولات) در نقشه ژنتيكي گياهان، دلنگراني جدي در سطح بين المللي پديد آمده است. از اينرو يكي از شاخص هاي جديد در تمايز كشاورزي آلي، كاربرد و عدم كاربرد مهندسي ژنتيك در فرآيند تكثير و توليد محصولات كشاورزي است. با رشد فزاينده دلنگرانيهاي بين المللي در زمينه اثرات سوء تغذيه اي، توليد محصولات كشاورزي از يكسو و اثرات تخريبي عمليات كشاورزي بر منابع اوليه (آب و خاك و .....) و محيط زيست، از سوي ديگر، تلاش جدي و روزافزوني را براي متمايز نمودن كشاورزي با نهادهاي ناسالم و مصنوعي و نهادهاي سالم و آلي بوجود آورد كه نهايتاً در دو دهه اخير با عث ظهور واژه هايي همچون كشاورزي آلي (ارگانيك) در عرضه فعاليت هاي كشاورزي شده است. با اشاره گذرا و مروري بر زمينه فكري و تاريخچه ظهور دو واژه فوق الذكر برخي از تمايزات فيمابين كشاورزي سنتي (بومي،رسمي ،مرسوم و ....) و كشاورزي آلي (ارگانيك، غيرشيميايي، طبيعي و ...) مشهود شد. به منظور دست يابي به مقايسه تحليلي اين دو واژه و ارائه درك كاملتري از مفاهيم فوق الذكر، به برخي از اصول اساسي و عناصر كه متمايز كننده كشاورزي الي از كشاورزي سنتي است از ديدگاههاي مختلف اشاره مي شود:1) از ديدگاه بهره وري:1 كشاورزي سنتي در طول قرون و اعصار در مناطق مختلف زمين و با تجربه كشاورزان، هر چند كه با اصول زيست محيطي سازگاري بيشتري داشته و با بهره گيري از منابع و روشهاي طبيعي متحول شده، اما در عرصه بهره وري و مواجه با نياز بازار و مواجه با عنصر كارآمدي اقتصادي با مشكلات زيادي روبرو شده است و در موارد متعددي توان تعامل و ماندگاري نداشته و به همين دليل يا مجبور به پذيرش كاربرد مواد شيميايي و يا توقف توليد شده است0 در كشاورزي آلي عنصر بهره وري و ارتقاي ميزان توليد (به ازاي نهاده هاي مصرفي براي مواجه با بازار محصولات بر توليد) يك عنصر مهم تلقي شده و مورد نظر مي باشد، لذا در مواجه با بازار محصولات سنتي 3 مزيت دارد: الف) سالم بودن و عدم استفاده از مواد شيميايي ب) تقاضاي بالاي مصرف كننده و در نتيجه افزايش قيمت ج) آسيب نرساندن به محيط زيست و طبيعت پيرامون . اما كشاورزي آلي فقط يك سيستم توليد نيست بلکه يك رهيافت كشاورز مدار است ،به صورت محلي قابل توسعه و ترويج است و نه جهاني،نخستین ویژگی اش ، آن است كه كشاورز مي داند خود مي تواند اجرا كند،هدف اصلی آن، توانمند ساختن كشاورز است و سازماندهي آنان، مولفه فرعی آن ، بهداشت، تغذيه ، آموزش و در نهايت زندگي بهتر است و به توسعه روستايي مرتبط مي شود.تجارب جهانی موید آن است که بهتر است يك استاندارد ملي در هر كشور براي بخش خصوصي نوشته شود.موضوعات اصلي و محورهاي بحث در كشاورزي آلي: الف) توسعه تكنولوژي و فن آوري در كشاورزي آلي: كشاورزان كشاورزي ارگانيك شديداً نيازمند توصيه هاي فني و آموزشهاي مزرعه اي و ميداني هستند كه از اين طريق كارآيي و بهره وري توليدات خود را افزايش دهند. آموزش تخصصي و فني آموزشگران نيز از ديگر دلنگرانيهاي اینده بشمار میرود. ب) استانداردهاي توليد و فرآوري محصولات ارگانيك : تعيين نوع استاندارد مناسب و مورد نياز محصولات ارگانيك از سؤالهاي اصلي و اساسي در كشاورزي آلي است . فرآيند سريع جهاني شدن به سمت يگانگي استانداردها از يكسو و نيازهاي محلي و تنوع شرايط اقليمي و فرهنگي از سوي ديگر، رعايت تنوع و تفاوت شرايط را مي طلبد لذا نحوة هماهنگي استانداردهاي بين المللي و نيازها و تنوع محلي از ديگر سؤالها و دغدغه هاي اين مقوله بشمار می رود. ج ) كنترل كيفيت از طريق بازرسي و صدور گواهي : نحوة كنترل كيفيت بر اساس منطق پذيرفته شده استانداردها موضوع ديگر كشاورزي آلي است، تا از اين طريق بتوان نياز بازارهاي منطقه اي و بين المللي را تأمين كرد. اما اين موضوع به معناي به فراموشي سپردن روشهاي محلي و بومي نمي باشد. د) توسعه بازارهاي محلي: موضوع ضرورت توسعه بازارهاي محلي ازضرورت هاي توسعه كشاورزي ارگانيك مي باشد كه دركنار اهميت به بازارهاي بين المللي و منطقه اي نبايد از اهميت آن چشم پوشي نمود. هـ) نحوةكمك رساني و حمايت دولت از كشاورزي ارگانيك. سازمانها و مؤسسات حمایت كننده كشاورزي آلي در جهان: مديريت اجرايي و برنامه ريزي عمده ترین همايشهای مربوط به کشاورزی آلی بر عهده اتحادية بين المللي AGRECOL میباشد كه يك اتحاديه غير انتفاعي حمايت كننده از فعاليت هاي اكولوژيكي در سطح جهان محسوب مي شود. ديگر مؤسسات و سازمانهاي بين المللي كه در اجرا و برگزاري نشست های بین المللی در این زمینه همكاري دارند عبارت اند از :(IFOAM ) فدراسيون بين المللي حركت كشاورزي ارگانيك ،(EED) (Demeter) سازمان بازرسي و گواهي محصولات ارگانيك ،(Naturland) سازمان بازرسي و گواهي محصولات ارگانيك ،،Lebensbum ،((GTZ سازمان همكاريهاي فني آلمان ،(CTA) مركز فني براي همكاريهاي كشاورزي و توسعه روستايي،، Misereorو Fastenopfer
1. Organic Agriculture
2. Traditional Agriculture
3. Indigenous Agriculture
4. Natural Agriculture
5. Low-income Agriculture
6. Noun -chemical Agriculture
7. Conventional Agriculture
8. Paradigms
9. Modernisation
10. Productivity
1- Productivity
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر