فنآوري مناسب در توسعه صنايع روستايي
دکتر حسین شیرزاد
امروزه اين نظريه پذيرفته شده است كه مهمترين استراتژي توسعه صنعتي و اقتصادي يك كشور، در پيشبرد و توسعه فنآوري صنعتي نهفته است ونگرش مطلوب به چنين تحولي را بايد در وارد كردن موثر و كارآمد فنآوريهاي پيشرفته و بهرهگيري از آنها جستجو كرد. دراين ميان دسترسي به فنآوري جديد را ميتوان به دوطريق يعني نوآوري وابتكار از درون وبه وسيله توسعه دانش بومي و ديگري نوآوري از برون و انتقال فنآوري خارجي تقسيم كرد(به عنوان مثال،آمريكاوكشورهاي اروپايي درمورد اول و ژاپن درمورد دوم مصداق دارند). درمورد دوم، كشورها فنآوريهاي خارجي را ميگيرندوآن را با توسعه فنآوري بومي هماهنگ ميكنند، به عبارت ديگر، فنآوري خارجي در حكم مكمل فنآوري بومي است. آنچه ميتوان درمورد وضعيت فنآوري كشورهاي درحال توسعه گفت اين است كه باتوجه به محدودبودن منابع اقتصادي اين كشورها واينكه هنوز صحبت درزمينه انباشت فنآوري وجود ندارد، اين كشورها شديداً نياز به واردكردن فنآوريهاي مدرن دارند، منتهي دراين ميان فنآوري وارداتي بايد وابستگي كلي يا جزئي به واردات را از بين ببرد، كارايي توليد را افزايش دهد، جايگزين تاسيسات قديمي شود وبه طور كلي بر بخشهاي ديگر تاثير مثبت گذاشته و صادرات را افزايش دهد. «شوماخر» در زمينه كاربرد فناوريهاي جديد ازجانب كشورهاي درحال توسعه عنوان ميكندكه اصولاً فنآوريهاي سرمايهبر در مقياس وسيع، مشكلات كشورهاي جهان سوم را كه عمدتاً ناشي از فقر و بيكاري شديد اكثريت جمعيت روستانشين اين كشورهاست دامن ميزند. چرا كه به علت سرمايهبر و كاراندوز بودن، فنآوريهاي فوق قادربه ايجاد مشاغل جديد پا به پاي عرضه درحال افزايش نيروي كارنيستند. به طور كلي، اكثرمناطق روستايي كشورهاي درحال توسعه كه عمدتاً با شيوههاي قديمي و سنتي خاص اقدام به توليد محصولات مختلف ميكنند،در يك نقطه وجه اشتراك دارندو آن پائين بودن سطح بازدهي است. استفاده از فناوريهاي جديد ميتواند كيفيت وكميت توليدبسياري از فرآوردهها را بهبود بخشيده وباعث كاهش قيمت و گسترش بازار شود. لذا لازم است كه درنوسازي فنآوري تلاش بيشتري صورت گيرد، به شرط آنكه اين تلاش منجر به افراط نشود، به عبارت ديگر، بايد نوسازي فناوري درحدي معقول صورت پذيرد. واردات فناوري به مناطق روستايي درسطح ايجاد واحدهاي كوچك مدرن نگهداري يا كارخانههاي كوچك صنايع تبديلي ميباشد. اصولاً ايجاد صنايع روستايي مدرن مستلزم شناسايي فنآوريهاي بومي موجود و فنآوريهاي خارجي سازگار با محيط روستاست. انتخاب فناوري وارداتي مناسب نيز نياز به ارزيابي دارد كه خودبستگي به تجزيه و تحليل متغيرهاي مختلف و تاثير چندبعدي آنها، تحليل نيازمنديهاي گروههاي اجتماعي مختلف دركوتاه مدت و بلندمدت و حصول حداكثر كارآيي و منفعت و پويايي دارد. علاوه براين، انتخاب فنآوري نامناسب ممكن است به دليل عدم درك مناسب روستائيان از فنآوري جديد،باعث ايجاد وابستگيهاي جديد درجامعه روستايي شده ونيروي بالقوه نوآوري و ابتكار روستائيان را از بين ببرد. همچنين بين سطح فنآوي موجوددرجامعه روستايي و سطح فنآوري جديد بايد فاصلهاي منطقي وجود داشته باشد تا افراد برخوردار از فنآوري جديد قادر به آموزش، شناخت و درك فنآوري جديد باشند. درنهايت ويژگيهاي فناوري مناسب براي صنايع روستايي را ميتوان درموارد زير دستهبندي كرد:
1- متكي به مواداوليه محلي باشد ودرصورت وابستگي به مواداوليه غيرمحلي، اين ميزان جزئي باشد.
2- باشرايط اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي و محلي سازگار باشدوبه عبارت ديگر مردممدار باشد، يعني قادر به رفع نيازهاي مردم باشد ودرعين حال اثرات زيانبار انتقال فنآوري را درحداقل ميزان ممكن دارا باشد.
3- باتوجه به محدودبودن منابع مالي و مازاد نيروي كاردر جوامع روستايي، فناوري مورد استفاده بايدكاربر و سرمايهاندوز باشد. لذا فناوريهاي با مقياس بزرگ و سرمايه بر براي جوامع روستايي مناسب نيستند، مگر درمواردي خاص كه منطقه موردنظر ازمنابع مالي مناسبي برخوردار بوده وبه مناطق شهري وبازارهاي وسيع دسترسي داشته باشد.
4- فنآوري موردنظر بايد عاملي درجهت بهبود توزيع درآمد، ازطريق افزايش متوسط درآمد سرانه روستائيان ونيز درجهت بهبود كيفيت زندگي آنان باشد.
در نهايت بايدتوجه داشت كه در انتخاب فنآوري جديد عواملي چون ميزان ونرخ رشد جمعيت، سطح بيكاري، منابع مالي روستائيان جهت سرمايهگذاري، وجود امكانات زيربنايي و زيرساختهاي اقتصادي وسيع و... بايد مورد توجه قرارگيرند. تمامي موارد فوقالذكر در ارتباط با ترويج و توسعه صنايع درعرصه روستاهاي كشور مصداق عيني دارد وباتوجه به نقش بسيارمهم اين صنايع درجلوگيري از ضايعات، افزايش ماندگاري محصولات كشاورزي، عرضه مناسبتر، توسعه صادرات ودرمجموع افزايش ارزش اقتصادي محصول،گسترش اين صنايع درمناطق روستايي كشور ضرورتي انكارناپذير ميباشد و ازطريق بكارگيري سياستهاي صحيح ايجاد صنايع درمناطق روستايي در سطحي كلان ميبايستي مورد مداقه قرارگيرد.
امروزه اين نظريه پذيرفته شده است كه مهمترين استراتژي توسعه صنعتي و اقتصادي يك كشور، در پيشبرد و توسعه فنآوري صنعتي نهفته است ونگرش مطلوب به چنين تحولي را بايد در وارد كردن موثر و كارآمد فنآوريهاي پيشرفته و بهرهگيري از آنها جستجو كرد. دراين ميان دسترسي به فنآوري جديد را ميتوان به دوطريق يعني نوآوري وابتكار از درون وبه وسيله توسعه دانش بومي و ديگري نوآوري از برون و انتقال فنآوري خارجي تقسيم كرد(به عنوان مثال،آمريكاوكشورهاي اروپايي درمورد اول و ژاپن درمورد دوم مصداق دارند). درمورد دوم، كشورها فنآوريهاي خارجي را ميگيرندوآن را با توسعه فنآوري بومي هماهنگ ميكنند، به عبارت ديگر، فنآوري خارجي در حكم مكمل فنآوري بومي است. آنچه ميتوان درمورد وضعيت فنآوري كشورهاي درحال توسعه گفت اين است كه باتوجه به محدودبودن منابع اقتصادي اين كشورها واينكه هنوز صحبت درزمينه انباشت فنآوري وجود ندارد، اين كشورها شديداً نياز به واردكردن فنآوريهاي مدرن دارند، منتهي دراين ميان فنآوري وارداتي بايد وابستگي كلي يا جزئي به واردات را از بين ببرد، كارايي توليد را افزايش دهد، جايگزين تاسيسات قديمي شود وبه طور كلي بر بخشهاي ديگر تاثير مثبت گذاشته و صادرات را افزايش دهد. «شوماخر» در زمينه كاربرد فناوريهاي جديد ازجانب كشورهاي درحال توسعه عنوان ميكندكه اصولاً فنآوريهاي سرمايهبر در مقياس وسيع، مشكلات كشورهاي جهان سوم را كه عمدتاً ناشي از فقر و بيكاري شديد اكثريت جمعيت روستانشين اين كشورهاست دامن ميزند. چرا كه به علت سرمايهبر و كاراندوز بودن، فنآوريهاي فوق قادربه ايجاد مشاغل جديد پا به پاي عرضه درحال افزايش نيروي كارنيستند. به طور كلي، اكثرمناطق روستايي كشورهاي درحال توسعه كه عمدتاً با شيوههاي قديمي و سنتي خاص اقدام به توليد محصولات مختلف ميكنند،در يك نقطه وجه اشتراك دارندو آن پائين بودن سطح بازدهي است. استفاده از فناوريهاي جديد ميتواند كيفيت وكميت توليدبسياري از فرآوردهها را بهبود بخشيده وباعث كاهش قيمت و گسترش بازار شود. لذا لازم است كه درنوسازي فنآوري تلاش بيشتري صورت گيرد، به شرط آنكه اين تلاش منجر به افراط نشود، به عبارت ديگر، بايد نوسازي فناوري درحدي معقول صورت پذيرد. واردات فناوري به مناطق روستايي درسطح ايجاد واحدهاي كوچك مدرن نگهداري يا كارخانههاي كوچك صنايع تبديلي ميباشد. اصولاً ايجاد صنايع روستايي مدرن مستلزم شناسايي فنآوريهاي بومي موجود و فنآوريهاي خارجي سازگار با محيط روستاست. انتخاب فناوري وارداتي مناسب نيز نياز به ارزيابي دارد كه خودبستگي به تجزيه و تحليل متغيرهاي مختلف و تاثير چندبعدي آنها، تحليل نيازمنديهاي گروههاي اجتماعي مختلف دركوتاه مدت و بلندمدت و حصول حداكثر كارآيي و منفعت و پويايي دارد. علاوه براين، انتخاب فنآوري نامناسب ممكن است به دليل عدم درك مناسب روستائيان از فنآوري جديد،باعث ايجاد وابستگيهاي جديد درجامعه روستايي شده ونيروي بالقوه نوآوري و ابتكار روستائيان را از بين ببرد. همچنين بين سطح فنآوي موجوددرجامعه روستايي و سطح فنآوري جديد بايد فاصلهاي منطقي وجود داشته باشد تا افراد برخوردار از فنآوري جديد قادر به آموزش، شناخت و درك فنآوري جديد باشند. درنهايت ويژگيهاي فناوري مناسب براي صنايع روستايي را ميتوان درموارد زير دستهبندي كرد:
1- متكي به مواداوليه محلي باشد ودرصورت وابستگي به مواداوليه غيرمحلي، اين ميزان جزئي باشد.
2- باشرايط اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي و محلي سازگار باشدوبه عبارت ديگر مردممدار باشد، يعني قادر به رفع نيازهاي مردم باشد ودرعين حال اثرات زيانبار انتقال فنآوري را درحداقل ميزان ممكن دارا باشد.
3- باتوجه به محدودبودن منابع مالي و مازاد نيروي كاردر جوامع روستايي، فناوري مورد استفاده بايدكاربر و سرمايهاندوز باشد. لذا فناوريهاي با مقياس بزرگ و سرمايه بر براي جوامع روستايي مناسب نيستند، مگر درمواردي خاص كه منطقه موردنظر ازمنابع مالي مناسبي برخوردار بوده وبه مناطق شهري وبازارهاي وسيع دسترسي داشته باشد.
4- فنآوري موردنظر بايد عاملي درجهت بهبود توزيع درآمد، ازطريق افزايش متوسط درآمد سرانه روستائيان ونيز درجهت بهبود كيفيت زندگي آنان باشد.
در نهايت بايدتوجه داشت كه در انتخاب فنآوري جديد عواملي چون ميزان ونرخ رشد جمعيت، سطح بيكاري، منابع مالي روستائيان جهت سرمايهگذاري، وجود امكانات زيربنايي و زيرساختهاي اقتصادي وسيع و... بايد مورد توجه قرارگيرند. تمامي موارد فوقالذكر در ارتباط با ترويج و توسعه صنايع درعرصه روستاهاي كشور مصداق عيني دارد وباتوجه به نقش بسيارمهم اين صنايع درجلوگيري از ضايعات، افزايش ماندگاري محصولات كشاورزي، عرضه مناسبتر، توسعه صادرات ودرمجموع افزايش ارزش اقتصادي محصول،گسترش اين صنايع درمناطق روستايي كشور ضرورتي انكارناپذير ميباشد و ازطريق بكارگيري سياستهاي صحيح ايجاد صنايع درمناطق روستايي در سطحي كلان ميبايستي مورد مداقه قرارگيرد.
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر