پاره ای تعاریف و اصطلاحات در صنایع کوچک روستایی
تالیف: دکتر حسین شیرزاد
تعريف عمومي صنعت : صنعت (industry) شامل كليه فعاليتهائي است كه منجر به تغيير فيزيكي شيميائي مواد و اجسام مختلف و تبديل آنها به محصولات جديد ميشود. اعم از اينكه اين تغييرات به وسيله دست يا ماشين، در كارخانه و يا در منازل انجام گيرد.صنعت به طور كلي از هزاران صنايع مشخص گوناگون تشكيل ميشود. به خاطر گوناگوني و گستردگي، طبقهبندي صنعت بر مباني گوناگوني همچون نوع محصول، نوع و ميزان نسبي عامل توليد، حيطه فعاليت، مصرفكنندگان، اندازه و .... صورت ميگيرد. انواع طبقهبندي صنايع مهمترين طبقهبندي انواع صنايع عبارتند از :
ـ براساس گروههاي محصولات (كالا و خدمات)
1ـ صنايع اوليه يا صنايع استخراجي
2ـ صنايع ثانويه يا صنايع سازنده
3ـ صنايع ثالثيه يا صنايع توزيعي
ـ طبقهبندي براساس ميزان نسبي عوامل توليد
1ـ صنايع سرمايهبر
2ـ صنايع كاربر
3ـ صنايع اطلاعات بر
ـ طبقهبندي براساس اندازه
1ـ صنايع كوچك مقياس
2ـ صنايع متوسط
3ـ صنايع بزرگ
ـ طبقهبندي براساس كيفيت محصول (پايداري آن)
1ـ صنايع توليد كننده كالاهاي با دوام
2ـ صنايع توليدكننده كالاهاي بيدوام
ـ طبقهبندي براساس نوع مصرف محصولات
1ـ صنايع توليدكننده كالاهاي سرمايهاي
2ـ صنايع توليدكننده كالاهاي واسطهاي
3ـ صنايع توليدكننده كالاهاي مصرفي
ـ طبقهبندي وسيع براساس نوع و حيطه فعاليت صنعتي
1ـ كشاورزي، جنگلداري و ماهيگيري
2ـ معدني
3ـ ساختماني
4ـ ساخت
5ـ تجارت كلي وجزئي
6ـ ماليه، بيمه و مستغلات
7ـ حمل ونقل
8ـ ارتباطات و تحصيلات عمومي
9ـ خدمات
10ـ دولت و مؤسسات دولتي
ـ طبقهبندي براساس گروههاي اصلي صنعتي
1ـ صنايع مواد غذائي، آشاميدنيها و دخانيات
2ـ صنايع نساجي، پوشاك و چرم
3ـ صنايع چوب و محصولات چوبي
4ـ صنايع كاغذ، مقوا، چاپ و صحافي
5ـ صنايع شيميايي
6ـ صنايع محصولات كاني غير فلزي به جز فرآوردههاي نفت و زغال سنگ
7ـ صنايع توليد فلزات اساسي
8ـ صنايع ماشينالات، تجهيزات، ابزار و محصولات فلزي
9ـ صنايع متفرقه
صنايع وابسته به بخش كشاورزي
صنايع فرآوري كشاورزي
صنايع فرآوري كشاورزي، اشاره به زير مجموعهاي از توليدات صنعتي دارد كه از فرآوري مواد خام اوليه و محصولات واسطهاي بخش كشاورزي حاصل شده باشد. صنايع فرآوري كشاورزي به صنايع تبديل محصولات ابتدايي و اوليه كشاورزي، جنگداري و ماهيگيري اطلاق ميشود. صنايعي كه از محصولات كشاورزي، جنگداري و ماهيگيري به عنوان ماده اوليه استفاده ميكنند به گروههاي گوناگوني تقسيم ميشوند. اين صنايع محدوده و گسترهشان از نگهداري و حفاظت ساده (مانند خشك كردن با نور خورشيد) و فعاليتهاي مرتبط با خرمن و برداشت تا توليد به وسيله روشهاي نوين و سرمايهبر از جمله كالاها و لوازمي مانند نساجي، خمير و كاغذ را شامل ميشوند. صنايع فرآوري كشاورزي به دو گروه تقسيم ميشود :
صنايع غذايي و غيرغذايي
صنايع غذايي همگن و متجانس بوده و به سادگي از صنايع غيرغذايي تفكيك شده و قابل طبقهبندي هستند. توليدات اين صنايع تماماً استفاده و مصرف نهائي دارد. اكثر تكنيكها و روشهاي نگهداري به عنوان نمونه براي دامنه گستردهاي از توليدات غذايي فاسد شدني اصولاً يكسان و مشابه ميباشد. خواه ميوه، سبزيجات، شير، گوشت و يا ماهي باشد. در حقيقت فرآوري محصولات غذايي فاسدشدني در بعد وسيع به منظور نگهداري و محافظت آن ميباشد. صنايع غيرغذايي برعكس صنايع غذايي تنوع وسيعي از مصارف نهائي را شامل ميشوند. اكثر محصولات كشاورزي غيرغذايي به درجه بالائي از فراوري نياز دارند. صنايع غير غذايي يك سلسله فعاليتهاي متوالي فرآوري را تشكيل ميدهند. در اين صنايع سهم و نسبت هزينه كل مواد خام اوليه روند كاهشي دارد. ديگر خصوصيت صنايع غيرغذايي اين است كه در حال حاضر در تعدادي از اين صنايع (خصوصاً الياف) به طور گستردهاي مصرف جانشينهاي مصنوعي و غير طبيعي در تركيب به مواد خام طبيعي وجود دارد. طبقهبندي ديگر مناسب براي صنايع فرآوري كشاورزي، صنايع بالا دست و پائيندست ميباشد (بالا جرياني و پائين جرياني). صنايع بالا دست به فرآوري ابتدائي كالاهاي كشاورزي اطلاق ميشود. به عنوان مثال برنج و آسيابكردن آن، دباغي چرم، ماشين كتان پاككني (پنبه پاككني) چوببري و كنسرو سازي ماهي را ميتوان نام برد. صنايع پائيندست عمليات صنعتي بيشتري را بر محصولات واسطهاي ساخته شده از مواد اوليه كشاورزي انجام ميدهد. به عنوان مثال نان، بيسكويت و توليد رشته فرنگي، نساجي و بافندگي، توليد كاغذ، لباس و توليدات كفش و مصنوعات پلاستيكي را شامل ميشود.
صنايع كشاورزي
ارتباطات پسين و پيشين صنايع كشاورزي و خصوصيات آن به شرح زير ميباشد :
1ـ باعث توسعه بازار توليدات كشاورزي و مواد خام به وسيله افزايش تقاضاي مصرفكننده مي شود.
2ـ باعث توسعه صنايع پيشرفته مي شود، مانند صنعت كاغذسازي كه باعث ايحاد و توسعه صنعت سازنده كيفهاي كاغذي و جعبه و .... ميشود.
3ـ باعث توسعه امكانات حمل و نقل و امكانات زيربنائي ميشود.
4ـ باعث افزايش تقاضا و اشتغال در صنايع ديگر ميشود.
5ـ باعث افزايش تقاضا براي انواع گوناگوني از ماشينآلات، تجهيزات، مواد بستهبندي و كالاي واسطهاي مورد استفاده در فرآيند فرآوري كشاورزي ميشود.
6ـ توسعه صنايع كشاورزي و صنايع وابسته به آن باعث توسعه تكنيك و پذيرش ايدههاي جديد در كشاورزي ميشود.
7ـ صنايع كشاورزي باعث رشد فعاليت صنعتي استفاده كننده از محصولات فرعي و ضايعات فعاليتهاي صنعتي ديگر ميشود. مانند صنعت تهيه غذاي حيوانات كه از محصولات فرعي صنايع كشاورزي از قبيل آب پنير، لاشه و استخوان گوشت و .... استفاده ميكند.
8ـ صنايع كشاورزي مانند بيوتكنوژي و بازيافت كشاورزي صنايعي هستند كه باعث بهرهبرداري پايدار از منابع طبيعي ميشوند.
صنايع تبديلي
براساس تعريف، صنايع تبديلي (تكميلي) به صنايعي گفته مي شود كه ارتباط مستقيم و تنگاتنگ با زيربخشهاي مختلف كشاورزي داشته باشد. اين صنايع متكي بر انواع فرآوردهها و محصولات توليدي در روستا ميباشد. هر فرآورده يا محصول كشاورزي و دامي به عنوان ماده اوليه در جريان فرآيند توليدات تبديلي به مصرف ميرسد. اينگونه صنايع به سرمايهگذاريهاي چنداني نياز ندارد و ميتوانند سرمايههاي اندك محلي را جذب نمايند. از جمله صنايع تبديلي در روستا ميتوان به صنايع لبنيات، رب گوجهفرنگي و تهيه خشكبار اشاره نمود. صنايعي كه فرآوردههاي كشاورزي و دامي را تبديل به مواد و كالاي نيمه ساخته و يا آماده مصرف ميسازد صنايع تبديلي مينامند.
صنايع مكمل
بسياري از كارگاههاي كوچكي كه كارشان يا فعاليتشان بر پايه به كارگيري منظم و دايمي فرآوردههاي صنايع است، مكمل گويند. مانند كارگاههاي كوچكي كه كارشان سوار كردن قطعات راديو، تلويزيون و لوازم الكتريكي ديگر است كه قطعات پيش ساخته مورد نياز خود را از توليدكنندگان بزرگ خريداري ميكنند.
مصاديق صنايع كشاورزي براساس طبقهبندي آيسيك
(International Standard Industrial Classification) (ISIC)
براساس طبقهبندي بينالمللي فعاليتهاي اقتصادي توليد صنايع كشاورزي در چندين بخش توليدات كارخانهاي طبقهبندي ميشود كه اين صنايع و كدهاي آن عبارتند از :
15 (كد ايسيك) توليدات غذائي، آشاميدنيها
151 توليد، عملآوري وحفاظت گوشت، ماهي، ميوه. سبزيجات، روغنها و چربيها از فساد
1511 توليد، عملآوري و حفاظت گوشت و محصولات گوشتي از فساد
1512 عملآوري و حفاظت آبزيان و محصولات حاصل از آبزيان از فساد
1513 عملاوري و حفاظت ميوه و سبزيجات از فساد
1514 ساخت روغنها و چربيهاي گياهي و حيواني
152 ساخت محصولات لبني
153 ساخت محصولات از دانههاي آسياب شده، نشاسته و محصولات نشاستهاي و غذاهاي آماده براي حيوانات
1531 ساخت محصولات از دانههاي آسياب شده
1532 ساخت نشاسته و محصولات نشاستهاي
1533 ساخت غذاهاي آماده براي حيوانات
154 ساخت ساير محصولات غذائي
1541 ساخت محصولات خبازي
1542 ساخت قند و شكر
1543 ساخت كاكائو، شكلات و انواع نقل و آبنبات، آدامس
1544 ساخت ماكاروني، رشته فرنگي و محصولات آردي مشابه
1549 ساخت ساير محصولات غذائي طبقهبندي نشده در جاي ديگر
155 ساخت انواع آشاميدنيها
16ـ ساخت محصولات از توتون و تنباكو
ـ براساس گروههاي محصولات (كالا و خدمات)
1ـ صنايع اوليه يا صنايع استخراجي
2ـ صنايع ثانويه يا صنايع سازنده
3ـ صنايع ثالثيه يا صنايع توزيعي
ـ طبقهبندي براساس ميزان نسبي عوامل توليد
1ـ صنايع سرمايهبر
2ـ صنايع كاربر
3ـ صنايع اطلاعات بر
ـ طبقهبندي براساس اندازه
1ـ صنايع كوچك مقياس
2ـ صنايع متوسط
3ـ صنايع بزرگ
ـ طبقهبندي براساس كيفيت محصول (پايداري آن)
1ـ صنايع توليد كننده كالاهاي با دوام
2ـ صنايع توليدكننده كالاهاي بيدوام
ـ طبقهبندي براساس نوع مصرف محصولات
1ـ صنايع توليدكننده كالاهاي سرمايهاي
2ـ صنايع توليدكننده كالاهاي واسطهاي
3ـ صنايع توليدكننده كالاهاي مصرفي
ـ طبقهبندي وسيع براساس نوع و حيطه فعاليت صنعتي
1ـ كشاورزي، جنگلداري و ماهيگيري
2ـ معدني
3ـ ساختماني
4ـ ساخت
5ـ تجارت كلي وجزئي
6ـ ماليه، بيمه و مستغلات
7ـ حمل ونقل
8ـ ارتباطات و تحصيلات عمومي
9ـ خدمات
10ـ دولت و مؤسسات دولتي
ـ طبقهبندي براساس گروههاي اصلي صنعتي
1ـ صنايع مواد غذائي، آشاميدنيها و دخانيات
2ـ صنايع نساجي، پوشاك و چرم
3ـ صنايع چوب و محصولات چوبي
4ـ صنايع كاغذ، مقوا، چاپ و صحافي
5ـ صنايع شيميايي
6ـ صنايع محصولات كاني غير فلزي به جز فرآوردههاي نفت و زغال سنگ
7ـ صنايع توليد فلزات اساسي
8ـ صنايع ماشينالات، تجهيزات، ابزار و محصولات فلزي
9ـ صنايع متفرقه
صنايع وابسته به بخش كشاورزي
صنايع فرآوري كشاورزي
صنايع فرآوري كشاورزي، اشاره به زير مجموعهاي از توليدات صنعتي دارد كه از فرآوري مواد خام اوليه و محصولات واسطهاي بخش كشاورزي حاصل شده باشد. صنايع فرآوري كشاورزي به صنايع تبديل محصولات ابتدايي و اوليه كشاورزي، جنگداري و ماهيگيري اطلاق ميشود. صنايعي كه از محصولات كشاورزي، جنگداري و ماهيگيري به عنوان ماده اوليه استفاده ميكنند به گروههاي گوناگوني تقسيم ميشوند. اين صنايع محدوده و گسترهشان از نگهداري و حفاظت ساده (مانند خشك كردن با نور خورشيد) و فعاليتهاي مرتبط با خرمن و برداشت تا توليد به وسيله روشهاي نوين و سرمايهبر از جمله كالاها و لوازمي مانند نساجي، خمير و كاغذ را شامل ميشوند. صنايع فرآوري كشاورزي به دو گروه تقسيم ميشود :
صنايع غذايي و غيرغذايي
صنايع غذايي همگن و متجانس بوده و به سادگي از صنايع غيرغذايي تفكيك شده و قابل طبقهبندي هستند. توليدات اين صنايع تماماً استفاده و مصرف نهائي دارد. اكثر تكنيكها و روشهاي نگهداري به عنوان نمونه براي دامنه گستردهاي از توليدات غذايي فاسد شدني اصولاً يكسان و مشابه ميباشد. خواه ميوه، سبزيجات، شير، گوشت و يا ماهي باشد. در حقيقت فرآوري محصولات غذايي فاسدشدني در بعد وسيع به منظور نگهداري و محافظت آن ميباشد. صنايع غيرغذايي برعكس صنايع غذايي تنوع وسيعي از مصارف نهائي را شامل ميشوند. اكثر محصولات كشاورزي غيرغذايي به درجه بالائي از فراوري نياز دارند. صنايع غير غذايي يك سلسله فعاليتهاي متوالي فرآوري را تشكيل ميدهند. در اين صنايع سهم و نسبت هزينه كل مواد خام اوليه روند كاهشي دارد. ديگر خصوصيت صنايع غيرغذايي اين است كه در حال حاضر در تعدادي از اين صنايع (خصوصاً الياف) به طور گستردهاي مصرف جانشينهاي مصنوعي و غير طبيعي در تركيب به مواد خام طبيعي وجود دارد. طبقهبندي ديگر مناسب براي صنايع فرآوري كشاورزي، صنايع بالا دست و پائيندست ميباشد (بالا جرياني و پائين جرياني). صنايع بالا دست به فرآوري ابتدائي كالاهاي كشاورزي اطلاق ميشود. به عنوان مثال برنج و آسيابكردن آن، دباغي چرم، ماشين كتان پاككني (پنبه پاككني) چوببري و كنسرو سازي ماهي را ميتوان نام برد. صنايع پائيندست عمليات صنعتي بيشتري را بر محصولات واسطهاي ساخته شده از مواد اوليه كشاورزي انجام ميدهد. به عنوان مثال نان، بيسكويت و توليد رشته فرنگي، نساجي و بافندگي، توليد كاغذ، لباس و توليدات كفش و مصنوعات پلاستيكي را شامل ميشود.
صنايع كشاورزي
ارتباطات پسين و پيشين صنايع كشاورزي و خصوصيات آن به شرح زير ميباشد :
1ـ باعث توسعه بازار توليدات كشاورزي و مواد خام به وسيله افزايش تقاضاي مصرفكننده مي شود.
2ـ باعث توسعه صنايع پيشرفته مي شود، مانند صنعت كاغذسازي كه باعث ايحاد و توسعه صنعت سازنده كيفهاي كاغذي و جعبه و .... ميشود.
3ـ باعث توسعه امكانات حمل و نقل و امكانات زيربنائي ميشود.
4ـ باعث افزايش تقاضا و اشتغال در صنايع ديگر ميشود.
5ـ باعث افزايش تقاضا براي انواع گوناگوني از ماشينآلات، تجهيزات، مواد بستهبندي و كالاي واسطهاي مورد استفاده در فرآيند فرآوري كشاورزي ميشود.
6ـ توسعه صنايع كشاورزي و صنايع وابسته به آن باعث توسعه تكنيك و پذيرش ايدههاي جديد در كشاورزي ميشود.
7ـ صنايع كشاورزي باعث رشد فعاليت صنعتي استفاده كننده از محصولات فرعي و ضايعات فعاليتهاي صنعتي ديگر ميشود. مانند صنعت تهيه غذاي حيوانات كه از محصولات فرعي صنايع كشاورزي از قبيل آب پنير، لاشه و استخوان گوشت و .... استفاده ميكند.
8ـ صنايع كشاورزي مانند بيوتكنوژي و بازيافت كشاورزي صنايعي هستند كه باعث بهرهبرداري پايدار از منابع طبيعي ميشوند.
صنايع تبديلي
براساس تعريف، صنايع تبديلي (تكميلي) به صنايعي گفته مي شود كه ارتباط مستقيم و تنگاتنگ با زيربخشهاي مختلف كشاورزي داشته باشد. اين صنايع متكي بر انواع فرآوردهها و محصولات توليدي در روستا ميباشد. هر فرآورده يا محصول كشاورزي و دامي به عنوان ماده اوليه در جريان فرآيند توليدات تبديلي به مصرف ميرسد. اينگونه صنايع به سرمايهگذاريهاي چنداني نياز ندارد و ميتوانند سرمايههاي اندك محلي را جذب نمايند. از جمله صنايع تبديلي در روستا ميتوان به صنايع لبنيات، رب گوجهفرنگي و تهيه خشكبار اشاره نمود. صنايعي كه فرآوردههاي كشاورزي و دامي را تبديل به مواد و كالاي نيمه ساخته و يا آماده مصرف ميسازد صنايع تبديلي مينامند.
صنايع مكمل
بسياري از كارگاههاي كوچكي كه كارشان يا فعاليتشان بر پايه به كارگيري منظم و دايمي فرآوردههاي صنايع است، مكمل گويند. مانند كارگاههاي كوچكي كه كارشان سوار كردن قطعات راديو، تلويزيون و لوازم الكتريكي ديگر است كه قطعات پيش ساخته مورد نياز خود را از توليدكنندگان بزرگ خريداري ميكنند.
مصاديق صنايع كشاورزي براساس طبقهبندي آيسيك
(International Standard Industrial Classification) (ISIC)
براساس طبقهبندي بينالمللي فعاليتهاي اقتصادي توليد صنايع كشاورزي در چندين بخش توليدات كارخانهاي طبقهبندي ميشود كه اين صنايع و كدهاي آن عبارتند از :
15 (كد ايسيك) توليدات غذائي، آشاميدنيها
151 توليد، عملآوري وحفاظت گوشت، ماهي، ميوه. سبزيجات، روغنها و چربيها از فساد
1511 توليد، عملآوري و حفاظت گوشت و محصولات گوشتي از فساد
1512 عملآوري و حفاظت آبزيان و محصولات حاصل از آبزيان از فساد
1513 عملاوري و حفاظت ميوه و سبزيجات از فساد
1514 ساخت روغنها و چربيهاي گياهي و حيواني
152 ساخت محصولات لبني
153 ساخت محصولات از دانههاي آسياب شده، نشاسته و محصولات نشاستهاي و غذاهاي آماده براي حيوانات
1531 ساخت محصولات از دانههاي آسياب شده
1532 ساخت نشاسته و محصولات نشاستهاي
1533 ساخت غذاهاي آماده براي حيوانات
154 ساخت ساير محصولات غذائي
1541 ساخت محصولات خبازي
1542 ساخت قند و شكر
1543 ساخت كاكائو، شكلات و انواع نقل و آبنبات، آدامس
1544 ساخت ماكاروني، رشته فرنگي و محصولات آردي مشابه
1549 ساخت ساير محصولات غذائي طبقهبندي نشده در جاي ديگر
155 ساخت انواع آشاميدنيها
16ـ ساخت محصولات از توتون و تنباكو
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر