مكانيابي صنايع روستايي (تئوريها ومفاهيم)
از ديدگاه علم جغرافيا، مكان جزء لاينفك مطالعات جغرافيايي است،بدين منظور تئوري مكاني درعلوم جغرافيايي از جايگاه ارزشمندي برخوردار است. دراين بين مكانيابي صنعتي به منظور انتخاب بهينهترين مكان جهت استقرار صنايع همواره از ديدگاه جغرافياي صنعتي موردتوجه برنامهريزان منطقهاي بوده است. ظهور ديدگاه مكان صنعتي اولين بار توسط «آلفرد وبر» در اوايل قرن بيستم مطرح گرديد – وي معتقد بود مناسبترين مكان براي انجام فعاليتهاي صنعتي جايي است كه هزينه تهيه وتامين مواداوليه – انرژي و هزينههاي مربوط به صدور كالاهاي ساخته شده از همه كمتر باشد. بدين منظور آلفرد وبر به نقش وسايل حمل و نقل در گزينش مكان استقرار صنايع در فضا تاكيد داشت. دراين بين اگرچه الگوي پيشنهادي وبر تاحدود زيادي با مقتضيات صنايع سنگين تطبيق مينمايد. اما صنايع سبك روستايي در فضا بيشتر تابع عرضه معين نيروي كار و امر تمركز بودند. بدين منظور وي پيشنهاد نمود كه هزينه حمل ونقل بايدتابع دو عامل وزن موادو فاصلهاي كه حمل ميشوند، باشد.
اما مكان گزيني صنايع تنها تابع دو عامل دسترسي به مواداوليه و نيروي كارنيست بلكه عوامل متعددي در استقرار واحدهاي صنعتي موثر هستند. بعضي از جغرافي دانان چون الكساندر ضمن بيان دوجنبه شرايط ايجادصنايع ومحل تاسيس صنايع با طرح دو مولفه شرايط پايهاي وشرايط فرعي مفهوم «موقعيت شروع» و«شرايط ادامه» فعاليتهاي صنعتي را ذكر ميكند. در اين مفهوم براي شروع فعاليتهاي صنعتي عواملي چون موادخام – بازارهاي وسيع وگروههاي كار ارزان قيمت و براي ادامه آن تامين شرايط فوق به صورت اقتصادي و پايدار لازم است. همچنين از آنجائيكه عوامل اساسي ميتوانند تابع عوامل فرعي نيز باشند،توجه به مولفه هاي تعيين كننده فرعي چون آب وهوا – زمينهاي مسطح – نزديكي به مراكز جمعيتي، خدمات زيربنايي در استقرار صنايع تاثيرگذار ميباشند كه درشرايط خاص سبب پايداري صنايع ميشوند. پايداري صنايع در يك مكان جغرافيايي بيش از هرچيز تابع نحوه، چگونگي و ميزان ارتباط صنعت با عوامل داخل منطقه،ارتباط بامناطق صنعتي كشور ونيز ارتباط با مناطق صنعتي جهان است. هرچه ميزان اين ارتباطات در ابعاد محلي و فرامحلي قويتر باشدصنايع رقابتيتر و پايدارترند. برخي از محققان براين اعتقادند كه درايجادواحدهاي صنعتي جديد سه تصميم عمده بايد صورت پذيرد: (Hartshorn A.Truman,1988)
- تكنيك شامل تركيب مناسب عوامل توليد
- مقياس كه شامل ميزان توليد و قيمت براي مصرف كنندگان شهري
- مكان كه شامل محل احداث واحد صنعتي درحاشيه شهرها ومناطق روستايي
«كيت چاپمن و ديويد اف. والكر» معتقد به دو ديدگاه عمده در مكانيابي صنايع روستايي هستند:
- تئوري مكان صنعتي هنجاري يا نورماتيو كه مفهوم آن تحقيق براي انتخاب بهينهترين مكان در يك زمان خاص درجهت حصول به حداكثر سود وبهرهوري است. اين ديدگاه دركارهاي وبر، لش،وگرين اوت تجلي يافته است.
- تئوري مكان رفتاري كه متاثر از تفكرات «سيمون و مارچ» طرح ميكنند كه انسان اقتصادي همواره بهينه طلب است ورفتار خود را به گونهاي تنظيم مينمايد تا به حداكثر رضايت دست يابد. «پرد» اين عقيده را درمفهوم ماتريس رفتاري كه تبيينگر موقعيتهاي متفاوت درجهت تصميمگيري براي انتخاب مكان صنعت است طرح ميكند. مهمترين معيارهاي كاربردي در تعيين الگوهاي رفتاري براي تعيين مكان صنايع تابع مولفههاي جدول (1) است. (Chapman.Kerith ,walker F.David ,1991)
ازسوي ديگر، مكانيابي بهينه فعاليتهاي صنايع و فرآوري كارايي نظام اقتصاد روستايي را افزايش ميدهد، زيرا از نقطه نظر اقتصادي و امكانات طبيعي، هر مكان جهت استقرار فعاليتهاي بخصوصي مساعدميباشد. تصميمگيري مناسب درمورد انتخاب مكان براي اعضاي نهاد توليد روستايي، مديران تعاونيها وازنظر دولت و محيط روستا حائز اهميت ميباشد. زيرا تمركز غيرمتعادل صنايع درمناطق روستايي و شهرهاي اقماري درصورت عدم دخالت دولت ودرچارچوب نظام بازار بخاطر عواملي مانند آثار خارجي اقتصادي، صرفههاي ناشي از مقياس،غيرقابل تقسيم بودن برخي ازصنايع، دسترسي بهتر به عوامل وتسهيلات توليدي (از قبيل نيروي كار، مهارتهاي كافي، آب، برق، حمل ونقل، خدمات ارتباطي وموسسات تجاري ومالي) اجتنابناپذير است و اين امر هزينههايي را براي اجتماع روستايي دربردارد كه از ديدگاه بخش خصوصي يا ابداً به حساب نميآيند و يا اينكه هزينه آنها بردوش مصرف كننده تحميل خواهدشد. از جمله اين هزينهها ميتوان به استفاده ناقص از عوامل و منابع توليدي نهاد توليد و مناطق مختلف روستايي (مخصوصاً منابع توليد كم تحركتر مثل زمين وغيره)، ازدحام و آلودگي،افزايش قيمت زمين و ساختمان، افزايش مشكلات اجتماعي، افزايش هزينههاي توليد و نيز اختلاف شديددرآمدي بين روستائيان و نواحي مختلف روستايي اشاره كرد.
مكان استقرار فعالتيهاي صنايع براي كارفرماي اقتصادي نيز حائز اهميت است، زيرا متغيرهايي مثل مقياس توليد، تكنيك توليد، هزينههاي توليد وقيمت محصول كه درسودآوري بنگاه تاثير اساسي دارند تحت تاثير مكان استقرا رواحدهاي صنايع تبديلي ميباشند.
اصولاً در ايران مكانيابي فعاليتهاي صنعتي به درجهبندي فعاليتهاي صنعتي مربوط به كدهاي چهاررقمي (ISIC) به ترتيب اولويت (ازنظر متناسب بودن با ساختار اقتصادي هراستان) ميپردازد و جهت اين امر ابتدابايد استعدادها و تخصص هر استان ازنظر رشد صنعت مشخص شود. بررسي امكانات هر استان ازنظر توليد صنعتي با استفاده از شاخصهايي كه نمايانگر نحوه فعاليت صنايع هر استان ميباشد، انجام خواهدشد، سپس ضمن تركيب شاخصهاي فوق با استفاده از روش تاكسنومي عددي، درجهبندي فعاليتهاي صنعتي هر استان براساس معيار مركب، انجام خواهدشد كه در مراحل بعدي دولت بايد با ابزارهاي مختلفي به هدايت سرمايهگذاريهاي دولتي و خصوصي جهت فعاليتهاي صنعتي هر استان اقدام كند.
اين مشخصات در بخش صنايع فرآوري كشاورزي با درنظرگرفتن عوامل وتسهيلات مختلف از قبيل زمين،سرمايه،نيروي انساني،بازار و زيرساختهاي موردنياز، معيارهاي تعيين كننده مكان مناسب صنايع تبديلي كشاورزي، براي هر فعاليت فرآوري موادغذايي راتشكيل ميدهند. تئوري مكانيابي صنايع تبديلي به دنبال آن است كه باتوجه به عوامل موثر بر مكانيابي صنايع تبديلي وباتوجه به واقعيات موجود در روستا قوانين عمومي مكانيابي صنعتي روستايي را استخراج كندو بر اين اساس بتواند ساختار موجود مكانيابي صنايع درمناطق روستايي را توضيح داده وبه سوال اصلي مربوط به بهترين مكان استقرار فعاليت صنعتي در روستا پاسخ دهد. از سوي ديگر نظريات مكانيابي را ميتوان حول سه روش تئوريكي حداقل كردن هزينه، حداكثر كردن درآمدو حداكثر كردن سود دستهبندي كرد. دراينجا ذكر اين نكته لازم است كه اگرچه قسمت عمده نظريات مكانيابي صنعتي دراين دستهبندي جاي ميگيرند ولي نظريات ديگري نيز خارج از چارچوب فوق وجود دارد به عنوان مثال پارهاي گزينهها به اهميت عامل نفع شخصي در تئوري مكانيابي كارخانه اشاره ميكند. و همچنين نظرياتي مبني بر لزوم دخالت ساير عوامل اقتصادي(علاوه برهزينه و درآمد) و سنجههاي غير اقتصادي نيز در تحليل مكانيابي وجود دارد.
البته در بررسي صنايع روستايي، دو دسته مشكلات ازجهت كاربرد تئوري مكانيابي صنعتي در تحقيقات عملي وجود دارد. اولين مشكل بدست آوردن اطلاعات موردنياز است. به عنوان مثال، مشخص كردن مكان حداقل هزينه براي فعاليت صنعتي خاص درموردنوع محصولات فرآوري شده نياز به حجم بسيار زيادي از اطلاعات دارد كه درمواردي دستيابي به آنها امكانپذير نيست. مشكل دوم، در كاربرد تئوري مكانيابي صنعتي وجود فرضياتي است كه مانع دستيابي به يك قانون عمومي براي مكانيابي فعاليتهاي صنعتي به خصوص درمناطق روستايي ميباشد.بعبارت ديگر پيدا كردن مكان بهينه براي يك بنگاه اقتصادي روستايي دريك مقطع زماني معين، كمك ناچيزي براي بيان توزيع ناحيهاي مجموع صنايع دريك منطقه ميكند. بنابراين مهمترين نكتهاي كه درساختن مدل يا انتخاب روش مناسب بايد درنظرگرفت اين است كه بتوان، بنحومناسبي اصول تئوريك را با نيازهاي واقعي جامعه روستايي بويژه در اين تحقيق نهاد توليد روستايي و محدوديتها ومشكلات آن سازش داد. از اين لحاظ دراين نوع پروژهها از روش تاكنسومي عددي كمتر استفاده بعمل ميآيد وشاخصهايي كه مورد استفاده قرار ميگيرند برمبناي تئوري مكانيابي و براساس متغيرهاي اقتصادي مانند حجم توليدكشاورزي، درآمد، هزينه و سود است كه از جمله ميتوان نسبت درآمد به هزينه، بهرهوري كار وسرمايه، فاصله وزني كارخانه صنايع تبديلي تامنبع مواداوليه وبازار و... را نام برد.
براي مسائل مكانيابي صنايع تبديلي و فرآوري روستايي، موسوم به صنايع كوچك غذايي، مدلهاي گوناگوني با ويژگيهاي خاص طراحي شدهاند كه عمدتاً به دليل طيف گسترده اين گونه محصولات نميتوان يك مدل عمومي را براي تمام مسائل طرحهاي استقرار تاسيسات صنايع تبديلي، فرآوري و ذخيره سازي در شبكههاي توزيع برگزيد. پارامترهايي چون ويژگيهاي عرضه (زمان توليد،فرايند توليد، فاصله بين محل توليد وانبار، پراكندگي جغرافيايي محلهاي توليد، قيمت تمام شده محصولات كشاورزي)، تقاضا (زمانهاي خريد ومصرف، ميانگين حجم كالاي موردنياز متقاضيان و پراكندگي آنها، مسافت بين محل انبار ومصرف)، كالا (انواع محصولات توليدي، قابليت نگهداري آن، وسايل حمل موردنياز، نوع بستهبندي آن، قيمت وحجم آن)،
بطور كلي عوامل مهم در نحوه مكانيابي واستقرار واحدهاي صنايع تبديلي، فرآوري ونگهداري نهاد توليد روستايي عبارتنداز:
1- مواد خام و محصولات نيمه تمام
- انواع موادخام و محصولات نيمه تمام توليدشده در نهاد توليد
- كيفيت وكميت توليد شده و يا موجود براي فرآوري
- توزيع عرضه كنندگان درمنطقه
- دوره توليد
- ظرفيت توليد(ميزان توليد درهكتار،نوع نظام بهرهبرداري)
2- بازارهاي شهري، منطقهاي، ملي و بينالمللي
- تقاضا براي محصولات نيمه تمام يا تمام شده درمنطقه كه به وسيله عوامل زير تعيين ميشود:
o جمعيت (مجموع، تركيب)
o توزيع درآمد
o كشش تقاضا
o رقابت توليدكنندگان و محصولات توليدشده
o ساختار صنعتي(انواع و مقياس صنايع، پيوند پسين و پيشين آنها با بخش كشاورزي)
- تقاضا براي محصولات نيمه تمام در حال و آينده
- تقاضا در حال و آينده براي محصولات خارج از روستا
3- نيروي كار موجود درتعاوني و روستاهاي پيراموني
- توان عرضه نيروي كار بومي، فصلي، پاره وقت،تمام وقت وخانوادگي
- تركيب نيروي كار(سن، جنس) روستائيان عضو تعاونيها
- روندهاي رشد عرضه نيروي كار (دائمي، فصلي، پاره وقت و خانوادگي)
- كيفيت نيروي كار، مهارتها و بهرهوري خرده واحدهاي بهرهبرداري
- نرخ و روند دستمزد در مزرعه
- تسهيلات كارآموزي شغلي (بازآموزي رسمي – ترويجي)
- قوانين مربوط به نيروي كار موجود و مقررات استخدامي
4- زيرساخت حمل و نقل (رسانش محصولات فرآوري شده)
- انواع موجود شبكههاي حمل ونقل: جاده، راهآهن، حمل ونقل آبي
- سازماندهي تسهيلات حمل ونقل، عمومي/ خصوصي
- قابليت اطمينان و فراواني خدمات
- هزينه حمل ونقل، برحسب نوع واحد، مسافت تا مزرعه، كارخانه،تامتروپلهاي خريد و فروش مستقر درمناطق شهري
5- زيرساخت خدماتي روستايي
- تسهيلات انبارداري براي ذخيره محصولات زراعي، دامي، باغي و شيلاتي
- تسهيلات تعمير و نگهداري درواحد توليد روستايي يا روستاهاي حاشيه
- عرضه ابزار، تجهيزات اداري وغيره
- تسهيلات اعتباري وبانكداري (وامهاي مدت دار، يارانهدار،تسهيلات كم بهره و قابل استمهال) وفاصله نزديكترين شعبه بانك كشاورزي تامحل
- اعطاي مجوز، تسهيلات مالياتي ، يارانه و غيره
6- انرژي و نحوه تامين، عرضه ومصرف آن
- منابع نيرو
- ظرفيت كنوني و برنامهريزي شده تامين انرژي
- قابليت اطمينان عرضه
- هزينه مقاصد گوناگون
- هزينه ارتباط با مراكزي كه در ارتباط با صنايع پسين و پيشين روستايي قرار دارند
- ساختار سازماني – مديريتي صنايع روستايي
7- تامين آب ودفع ضايعات
- منبع تامين آب درواحد توليد روستايي
- كميت وكيفيت آب مورداستفاده
- قابليت اطمينان وتغييرات عرضه آب در زمانهاي مشخص
- هزينه تامين آب براي واحدهاي توليدي
- مقررات مربوط به دفع فاضلاب
- هزينه دفع ضايعات
8- شبكه ارتباطي روستايي
- تسهيلات موجود پست، تلفن،تلكس و تلگراف
- ظرفيت و قابل اطمينان بودن اين تسهيلات
9- زيرساخت اجتماعي روستايي
- تسهيلات مسكن، انواع و هزينه
- تسهيلات داخلي توليد برق وتامين آب درواحد و روستاهاي پيرامون
- تسهيلات خرده فروشي در روستاهاي پيرامون
- تسهيلات آموزشي، بهداشتي وتفريحي
- پليس و آتش نشاني و پاسگاههاي محلي
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر