دستورالعمل نحوه برنامه‌ريزي كاهش ضايعات محصولات كشاروزي

مقدمه
موضوع كاهش ضايعات محصولات كشاورزي يكي از معضلات كشور مي‌باشد. امنيت غذايي يكي از موارد بسيار مهمي است كه بايد به آن توجه نمود.
در حال حاضر حدود 85-80 درصد غذاي مورد نياز جامعه و 90 درصد مواد اوليه كارخانجات صنايع غذايي از محصولات كشاورزي است و از منابع داخلي تأمين مي‌شود. حدود 16% توليد ناخالص ملي، 22% اشتغال كشور و 25% صادرات كالاهاي غيرنفتي از طريق بخش كشاورزي انجام مي‌شود.
بسياري از محصولات كشاورزي از جمله محصولات استراتژيك و مصرفي و به عنوان ماده غذايي روزانه مورد مصرف انسان‌ها قرار مي‌گيرد و متآسفانه اين كالاهاي حساس در جريان توليد و توزيع به ويژه از مرحله برداشت و پس از برداشت دچار ضايعات فراواني مي‌شود كه عمده ضايعات را شكل مي‌دهد. اما علل بروز آن در كليه مراحل قبل از توليد، توليد، امور پس از برداشت، بازاريابي مي‌تواند وجود داشته باشد.
اينگونه مسائل و مشكلات مختلف از جنبة فني، اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي و حقوقي قابل بررسي است.

اهميت و ضرورت
براساس مطالعات صورت گرفته توسط سرويس مديريت پس از برداشت، صنايع كشاورزي (AGSI)، سازمان خواربار جهاني (FAO)، ميزان ضايعات در كشورهاي جهان در حال توسعه 50-35 درصد اعلام شده است و كارشناسان اين ميزان ضايعات در كشور را معادل غذاي حدود 20-15 ميليون نفر مي‌دانند.
در حال حاضر در كشور ايران زير سيستم توليد و عرضه از شرايط مطلوب‌تر از سيستم نگهداري، تبديل و توزيع برخوردار است كه مي‌توان آن را مرهون ظرفيت سازي در ساختار توليد بخش كشاورزي دانست و يا گذر از توليد انبوه كه لازمه پرداختن جنبه‌هاي پس از توليد مي‌باشد. اما محققين اقتصاد و تغذيه بر اين عقيده‌اند كه عرضه غذا به تنهائي نمي‌تواند امنيت غذايي را تضمين كند. بلكه بهبود ساير زيرسيستم‌ها به نحوي در سيستم عمليات زنجيره‌اي پس از برداشت (POST-HARVESTING) دخالت دارد و اين از الزامات غيرقابل انكار است.
همان‌طور كه گفته شد در كشور حدود 50-35 درصد محصولات كشاورزي در مراحل مختلف دچار ضايعات و آسيب مي‌شود. مثلاً براي جبران X مقدار ضايعات، زيرسيستم توليد و عرضه بايد (X+a) مقدار اضافه توليد داشته باشد. به عبارت ديگر ميزان اضافه توليد نيز به صورت غيرخطي افزايش مي‌يابد. خلاصه اينكه اگر ميزان ضايعات محصولات كشور را 35 درصد فرض كنيم براي جبران اين مقدار ضايعات بايد 54% اضافه توليد داشته باشيم. بنابراين تكيه بر اضافه توليد براي تأمين امنيت غذايي اقتصادي نيست. با توجه به مطالب فوق جلوگيري از ضايعات محصولات مختلف كشاورزي اعم از زراعي و باغي يك ضرورت به حساب مي‌آيد و بايد به آن به نحو مقتضي توجه نمود.

مفاد قانوني
در قانون برنامه چهارم توسعه اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي جمهوري اسلامي ايران در بند هـ ماده 18 در مورد كاهش ضايعات محصولات كشاورزي آمده است.
بند هـ : حمايت از گسترش صنايع تبديلي و تكميلي بخش كشاورزي به نحوي كه در صد محصولات فرآوري شده حداقل به ميزان دو برابر وضع موجود افزايش يافته و موجبات كاهش ضايعات به ميزان پنجاه درصد (50%) فراهم گردد.
ـ در قانون برنامه چهارم توسعه اقتصادي، اجتماعي و ... مصوب 11/6/1383 با محوريت خودكفائي در توليد محصولات اساسي كشاورزي، تأمين امنيت غذايي و اقتصادي نمودن توليد و توسعه صادرات محصولات كشاورزي و ارتقاي رشد ارزش افزوده از طريق اقدام به كاهش ضايعات محصولات به مرحله اجرا گذاشته مي‌شود.

ماده 1 : اهداف
كمي :
صنايع كشاورزي (AGSI) سازمان خواربار جهاني(FAO) ، ميزان ضايعات در كشورهاي در حال توسعه را 50-35 درصد اعلام كرده است. اگر چنانچه ضايعات محصولات كشاورزي را به طور متوسط 50-35 درصد فرض نمائيم بايد در پايان برنامه چهارم توسعه به 25-5/17 درصد كاهش يابد.
ـ سالانه بين 5-5/3% تا پايان بنرامه تحقق يابد.
كيفي :
ـ بهبود و اصلاح ساختار انبارهاي كشور اعم از كوچك و بزرك
ـ اصلاح ساختار سيستم حمل و نقل، بسته‌بندي از محل توليد تا مصرف كننده
ـ تغيير نگرش كشاورزان، بازرگانان و ... ، رويكرد به امر صادرات
ـ كاهش ضايعات محصولات كشاورزي از مرحله برداشت، حمل و نقل، انبار، حمل و نقل به كارخانه و بالاخره مصرف كننده نهائي

ماده 2 : الويت محصولات
در تحقيقات انجام شده كه به صورت مقايسات زوجي انجام شده است از 60 محصول باغي و زراعي انجام پذيرفته شده معلوم گرديد كه 20 محصول حدود 90 درصد ضايعات را شامل مي‌شود بنابراين اولويت محصولات در نظر گرفته شده به شرح زير اعلام مي‌گردد :
ـ اولويت اول : گندم
ـ اولويت دوم : گوجه فرنگي
ـ اولويت سوم : سيب زميني
ـ اولويت چهارم : انگور
ـ اولويت پنجم : ساير نباتات علوفه‌اي
ـ اولويت ششم : دانه‌هاي روغني
ـ اولويت هفتم : سيب
ـ اولويت هشتم : ذرت دانه‌اي
ـ اولويت نهم : پرتقال
ـ اولويت دهم : ساير سبزيجات
ـ اولويت يازدهم : شلتوك
ـ اولويت دوازدهم : جو
ـ اولويت سيزدهم : پياز
ـ اولويت چهاردهم : هندوانه
ـ اولويت پانزدهم : نارنگي
ـ اولويت شانزدهم : يونجه
ـ اولويت هفدهم : خرما
ـ اولويت هجدهم : ليمو ترش
ـ اولويت نوزدهم : ليموشيرين
ـ اولويت بيستم : خربزه
ـ اولويت بيست و يكم : كيوي
ـ اولويت بيست و دوم : انجير

ماده 3 : مراحل برنامه‌ريزي
ـ اولويت‌بندي محصولات كشاورزي براساس اطلاعات و سياست‌هاي ملي و استان
ـ مسأله‌يابي و نيازسنجي آموزشي ـ ترويجي در استان ـ شهرستان و روستا
ـ تلفيق و جمع‌بندي و استخراج مسائل و مشكلات
ـ تدوين برنامه‌ريزي و اجراي پروژه براساس منابع

ماده 4 : فرآيند برنامه‌ريزي آموزشي ـ ترويجي (نيازسنجي)
از آنجايي كه در هر استان، فراواني همه محصولات كشاورزي عملاً محدود مي‌باشد بنابراين تعيين محصولات اولويت‌دار بايد توسط گروه‌هاي نيازسنج و مسأله‌ياب محصولات زراعي و باغي را با توجه به ضايعات زياد آن تعيين كنند. تركيب گروه نيازسنجي و مسأله‌يابي به شرح زير است :
ـ نماينده اداره كاهش ضايعات استان
ـ نماينده اداره صنايع تبديلي
ـ توليد كنندگان موفق و پيشرو
ـ مروجين و مشاورين مزرعه
ـ سربازان سازندگي
ـ رهبران محلي
ـ نماينده تحقيقات

وظائف گروه :
ـ بررسي و تعيين مسائل و مشكلات
ـ نحوه عمل كشاورزان و بهره‌برداران در رابطه با توليدات مهم
ـ تعيين ايرادات و مشكلات موجود در رفتار بهره‌برداران
ـ تعيين نيازهاي آموزشي به تفكيك محصولات
ـ معين نمودن امكانات و نهاده‌هاي لازم


ماده 5 : نحوه عمل و روش نيازسنجي
ـ مشاهدات و بررسي مشاركتي مزرعه‌اي
ـ بحث و تبادل نظر محلي و مشاركتي
ـ استفاده از نتايج مطالعات فني
ـ استفاده از نظرات كارشناسان عضو كميته

ماده 6 : كميته اجرائي
آنچه كه در ستاد و استان برنامه‌ريزي مي‌شود بايد درشهرستان به صورت اجرائي درآيد. به عبارت ديگر ابلاغ سياست‌هاي كلي از ستاد به شهرستان بايد اجرائي شود. هر چند كه 20 محصول اولويت‌دار در همه استانها به يك شكل نخواهد بود. اما پس از شناسائي و نيازسنجي از استان و شهرستان بايد كميته اجرائي بحث‌هاي مربوط به دستورالعمل و مفاد و مواد قانوني را اجرا نمايد.

اعضاء كميته اجرائي
ـ مسئول شهرستان
ـ مروجين شهرستان
ـ كارشناسان ذيربط
ـ نماينده واحد اجرائي
ـ نماينده مركز تحقيقات
ـ كارشناس امور زنان بر حسب موضوع
ـ نماينده انجمن مددكاران
ـ نماينده تعاوني‌هاي توليد و تشكل‌ها و كشاورزان خبره


وظائف كميته
ـ تعيين و بررسي مسائل و مشكلات و موانع توسعه بخش كشاورزي
ـ جمع‌بندي و الويت‌بندي نيازهاي آموزشي ـ ترويجي
ـ تعيين حمايت‌هاي لازم
ـ تلفيق سياست‌ها و برنامه‌هاي محلي
ـ تعيين اهداف كمي و كيفي هر يك از پروژه‌ها
ـ بررسي برنامه‌هاي تدوين شده
ـ تعيين و برآورد امكانات مالي مورد نياز
ـارجاع برنامه‌ها، مطالب تهيه شده به مركز

ماده 7 : تنظيم برنامه عملياتي آموزشي ـ ترويجي
ـ بعد از تعيين اهداف و به منظور حصول به آن با در نظر گرفتن امكانات از جمله منابع مالي و نيروي انساني برنامه عملياتي پيش‌بيني و توسط مركز و با مشاركت ديگر مراجع ذيربط تنظيم و اجرا مي‌گردد.
ـ برنامه‌هاي عملياتي توسط مركز تبديل به يك برنامه جامع مي‌گردد.
ـ منابع و اعتبارات لازم براي اجرا مرحله به مرحله كاهش ضايعات محصولات كشاورزي در سازمان جهاد كشاورزي هر استان به تصويب خواهد رسيد.

ماده 8 :
اين دستورالعمل در هشت ماده تهيه و براي اجرا به مراكز استان‌ها ابلاغ مي‌شود و پس از حداكثر دو سال اجرا براساس تجارب مي‌تواند مورد بازنگري واقع شود.