تحليل وضعيت الگوي كشت و توليد در نظام بهره برداري كشور

دکتر حسین شیرزاد

1. كشور ما از نظر تنوع محصولات زراعي اصلي مقام هيجدهم و از نظر ميزان محصولات زراعي مقام سي و چهارم را حائز است. 2. ايران از نظر تنوع درمحصولات باغي در رديف سوم و از حيث توليد مقام يازدهم جهان را دارد.
3. كشور ما درتوليد ده محصول از 25 محصول اصلي باغي داراي مقام اول تا دهم است.
4. از لحاظ تنوع محصولات زراعي و باغي اصلي كشور ما در مقام سيزدهم و از نظر حجم توليد در مقام سي ودوم قرار دارد.
5. براساس آمار سطح كشت سال 1383 حدود 14/49 درصد اراضي زراعي را كشت آبي و 86/50 درصد آن را كشت ديم تشكيل ميداد و حدود 85 درصد توليد محصولات زراعي از زمين‌هاي آبي است, حال آنكه حدود 16 درصد زمين‌هاي كشاورزي دنيا به صورت آبي و 84 درصد آن ديم است و حدود 36 درصد محصولات كشاورزي دنيا از زراعت‌هاي آبي حاصل مي‌شود.
6. الگوي كشت آبي نشان مي‌دهد كه حدود 40 درصد از كل سطح آبي را گندم, حدود 60 درصد آن را كشت سه محصول گندم و جو و برنج, و حدود 75 درصد آن را گندم, نباتات علوفه‌اي, جو, برنج و سبزيجات تشكيل مي‌دهد.
7. الگوي كشت ديم زراعي حاكي از اين است كه بيش از 60 درصد سطح كشت را گندم ديم تشكيل مي‌دهد و گندم و جو و حبوبات حدود 95-90 درصد آن را به خود اختصاص داده است.
8. الگوي محصولات باغي نشان‌دهنده آن است كه 5 محصول پسته, انگور, مركبات, خرماو سيب حدود 60 درصد سطح كشت باغات را تشكيل مي‌دهد.
9. سطح كشت باغ‌ها بطور كلي و درمورد 5 محصول فوق و زيتون از سال 1375 به بعد در حال افزايش است, حتي در مورد خرما كه گاه درمورد امكان مديريت مطلوب آن در همين سطح هم كشور دچار مشكل است. گاه اين توسعه متاسفانه موجب تغيير اراضي خوب زراعي به جاي استفاده از دامنه‌ها و اراضي مناسب باغات مي‌شود.
10. اتكاي كشور با وجود اختصاص بيش از 50درصد سطح كشت زراعي به كشت ديم, به كشت آبي است و از سال 1375 به بعد حتي در سال‌هاي بسيار خوب ميزان توليد ديم به 15 درصد كل محصولات زراعي نرسيده است.
11. عملكرد محصولات زراعي و باغي در سالهاي (82-1375) نشان مي‌دهد كه عملكرد روند خاصي ندارد و داري نوسانات بسيار است و تحليل دقيقي هم ازاين نوسانات ارايه نشده و فقط به تغييرات آب و هوايي نسبت داده شده است.
12. ميزان خودكفايي كشور از نظر مواد غذايي حدود 82 درصد است.
13. در طي سال‌هاي(80-1375) سطح كشت محصولات زراعي بين 6/267, 10 هكتار تا 2/597, 12 هكتار در نوسان بوده است مهمترين علت اين نوسانات تغييرات شرايط آب و هوايي دانسته شده است. اين به معناي كشت در سالهاي پرباران و رهايي در سال‌هاي خشك در بخشي از اراضي كشاورزي و توليد مداوم در قسمت ديگري از اراضي كشاورزي است.
14. كشت مداوم و نظام‌هاي تك محصولي كه غالباً چارچوب نظام‌مند علمي براي آن ارايه نشده است موجب فرسودگي و تخريب زمين‌ها مي‌گردد.
15. ترك كشت در سال‌هاي خشك و به عبارت بهتر رهايي زمين در اين سال‌ها بدون اعمال مديريت نگهداري آن به تخريب آن شدت مي‌بخشد.
16. تكيه بيش از حد بركشت آبي و فقدان دانش و مديريت و روش‌هاي مناسب استفاده از آب مي‌تواند مشكلات خاصي را به دنبال داشته باشد.
17. بي توجهي مطلق به ميكروارگانيسم‌هاي خاك در برنامه‌هاي كشاورزي مسأله آفرين خواهدبود.
18. وضعيت الگوي زراعي آبي و ديم و تأكيد بيش از اندازه بر تعداد مشخصي از ارقام اصلاح شده سرمايه معنوي و گنجينه ژن كشور را از بين مي‌برد.
19. گندم در بين محصولات زراعي تقريباً كمترين اشتغال را دارد و اختصاص 50درصداراضي زراعي كشور به آن در واقع تناسبي پاييني با بيكاري رو به فزوني دركشور دارد.
20. عملكردپايين موجب كمي درآمد كشاورزان, كافي نبودن توليدات كشاورزي و پايين ماندن سطح زندگي كشاورزان و روستاييان مي‌شود.
21. كمي درآمد موجب فقر روستايي, مقروض شدن كشاورز, عدم امكان پس‌انداز و سرمايه‌گذاري, عدم استفاده از تكنولوژي, و مهاجرت روستاييان مي‌شود.
22. حتي در شرايط كمبود موادغذايي و واردات زياد, سطح كشت و مقدار توليد بعضي از محصولات كشاورزي طوري است كه الزاماً بايد صادر گردد مثل پسته, انگور, زعفران و زيره. به عبارت ديگر كشور حتي در شرايط نامناسب توان صادرات حدود 10 ميليون تن از محصولات كشاورزي را دارد.
23. حتي در شرايط بسيار خوب توليد در كشور در بعضي از محصولات الزاماً واردكننده هستيم مثل روغن نباتي و برنج. اين امر گاه در سال‌هاي خشك‌ ما را به واردكننده بزرگ مواد غذايي تبديل مي‌كند.
24. بطور كلي كشور در 4 محصول باغي صادراتي داراي مقام اول تا دهم است. كشاورزي از نظر تنوع محصول خوب, ازنظر الگوي كشت زراعي آبي نسبتاً خوب و از نظر الگوي كشت ديم نامناسب و ازنظر حفظ ذخاير ژنتيكي ضعيف است. توسعه زراعي در حداقل و توسعه باغي در بعضي موارد نامناسب است و تكيه بر توليدات محصولات زراعي آبي است.عملكرد توليد محصولات كشاورزي نامطلوب است ومديريت زمين و خاك به ويژه در سال‌هاي خشك‌سالي وجود ندارد. محدوديت آب و زمين و تخريب بيش از متوسط جهاني خاك و جابجايي آن, و تغيير كاربري زمين‌هاي كشاورزي نگران كننده است. بطور كلي مي‌توان گفت كه نظام‌بهره‌برداري كشاورزي كشور از نظر الگوي كشت و توليد در مرز ناپايدار قرار دارد.