اقدامات و برنامه‌هايي جهت بهبود وضع صنايع روستايي

دراين قسمت اقداماتي كه بنياد ميتواند درجهت احداث، مكانيابي و استقرار واحدهاي تبديل، فرآوري،نگهداري،‌بازاريابي و بازاررساني محصولات درنهاد کارآفرينان روستايي ازطريق تخصيص منابع ويا ارائه خدمات انجام دهدموردبحث قرار مي گيرد.

الف ) سرمايه‌گذاري و اعتبارات
حل بسياري از مسائلي كه درگذشته مطرح گرديد تا حدود زيادي به در دسترس بودن منابع مالي وشرايط مساعد اعطاي وام به نهاد توليد روستايي بستگي دارد،بايد دانست كه طرحهاي احداث واحدهاي فرآوري، تبديل ونگهداري به همراه بهبود بازاررساني دركشورهاي درحال توسعه از اولويت خاص برخوردار بوده وبايستي دركشورمانيزموردتوجه قرارگيرد. احداث واحدهاي صنايع كوچك درنهاد توليد روستايي وكمك به آنها در مكانيابي و امكان‌سنجي تاسيس اين واحدها به همراه احداث ساختمان موردنظر،‌جاده،‌بندرگاه وتجهيزات مربوط به آن جهت حمل محصولات زمينه خوبي براي سرمايه‌گذاري در بلندمدت ميباشد. در چنين برنامه‌اي سرمايه‌گذاري در ساختن پل وجاده‌هاي روستايي بگونه‌اي كه امكان فرآوري، تبديل و حمل محصولات كشاورزي تعاوني توليد روستايي را درتمام فصول امكان‌پذير سازد از اهميت خاصي برخوردار ميباشد.سرمايه گذاري بنياد درجهت ايجادواحدهاي فرآوري، تبديل و نگهداري نظير انبار وسردخانه در نهاد توليد روستايي ومراكز مصرف وكارخانجات تبديل محصولات سبب دسترسي به بازارهاي جديد وافزايش قابل ملاحظه ارزش توليدات كشاورزي ميگردد. چنين سرمايه‌گذاريهايي ميتواند از طريق اعطاي اعتبار به نهاد توليد ويا بوسيله دولت ازطريق اعطاي تسهيلات تكليفي يا وجوه اداره شده كم بهره و قابل استمهال انجام گيرد.
ب ) اطلاعات بازار و خدمات اطلاع رساني
زمينه ديگري كه بنياد ميتواندباانجام خدماتي،‌عمليات فرآوري، تبديل، نگهداري و بازاررساني را بهترساخته وبركارائي آن بيفزايد. ارائه خدمات درمورد تهيه و انتشار اطلاعات درباره ميزان عرضه، مصرف و قيمت محصولات مي‌باشد. چنين اطلاعاتي سخت موردنياز مديران و اعضاي نهادهاي توليدي روستايي بوده وتهيه آن بوسيله بنياد ، كار توليدكنندگان ومصرف كنندگان شهري را ساده مي‌سازد.
روش عملي براي انجام اين كار سه مرحله زير راشامل ميگردد:
1- بررسي اين موضوع كه چه اطلاعاتي موردنياز توليدكنندگان عضو مسئولين نهاد توليد روستايي بوده وتعيين اينكه چه آمارهايي مفيد وچه كساني، چه موقع ودركجا از آن به چه وسيله وبا چه هزينه‌اي مي‌توانند استفاده نمايند.
2- تعيين اينكه از چه منابعي بايستي چنين اطلاعاتي بدست آيد.
3- ايجادسازمان ومكانيسمي كه بتواند كارجمع‌آوري و پخش اطلاعات را انجام دهد(خدمات پشتيباني نهاد توليد روستايي)، نياز اصلي کارآفرين به اطلاعات جهت مقايسه قيمتها در بازارهاي مختلف بمنظور تصميم‌گيري در انتخاب بازار مناسب جهت فروش محصول خود و همچنين استفاده از آن در برنامه‌ريزي توليد محصولات درآينده مي‌باشد.
مصرف‌كنندگان نيز مستقيماً با بازار خرده فروشي سروكاردارند. چون معمولاً اختلاف قيمتهاي خرده فروشي زيادبوده و منبع قابل اعتمادي براي بدست آوردن قيمت وجود ندارد، انتشار روزانه قيمت خرده فروشي ميتواند كمك موثري به مصرف كنندگان نمايد. ارائه چنين خدماتي اختلاف قيمت موجود درخرده‌فروشي‌ها راكاهش ميدهد. بديهي است چنين اطلاعاتي جنبه محلي دارد چرا كه درهريك ازمراكز مصرف به سبب هزينه حمل ونقل اختلافاتي درقيمت موجود ميباشد. موضوعات عمده‌اي كه درتهيه وانتشار اطلاعات بازار روستايي وجود دارد عبارتنداز تعيين اهداف، تربيت كادر لازم وايجاد مكانيسم اداري مناسب، كادرموردنياز تابع اهداف تعيين شده ميباشد. خدمات بازاررساني كه شامل ثبت وگزارش اختلاف قيمت در بازارهاي مختلف در رابطه باهزينه حمل ميباشد و به افراد ورزيده وآموزش ديده‌اي در بازارها نياز دارد كه در فاصله‌‌هاي معين و بدفعات قيمتها را گزارش نمايند و درمراكز توليد آنان بايستي به گزارش نوسان قيمت در زمانهاي معين بپردازند. در بازارهاي نهائي آنان بايستي علاوه بر قيمتها، كليه عواملي راكه برروي قيمت درزمان ورود محصول جهت فروش اثر ميگذارد، گزارش دهند. وسائل ارتباطي سريع ودقيق از اهميت قابل ملاحظه‌اي در بازاررساني محصولات فسادپذير مانند ميوه وسبزي برخوردار است. دسترسي به تلگراف، تلفن و راديو براي نهاد توليد روستاي اهميت ويژه‌اي دارد. مراكز اداري لازم جهت جمع‌آوري، ارزيابي و انتشار خبرهاي بازار جهت توليدكنندگان ،‌دست‌اندركاران ومديران مسئول روستايي درعمليات بازاررساني بايستي درنقاطي كه ازلحاظ دسترسي به وسائل مخابراتي بهترين موقعيت را دارند ايجاد گردد. تهيه سري‌هاي آماري مربوط به ميزان محصول، قيمت، كشش محصول، فروش در بازار، موجودي،‌هزينه كارگر وساير خدمات ، به افراد و مكانيسم ديگر نياز دارد. چنين گزارشاتي را ميتوان بطور هفتگي و ماهيانه همراه با گزارشات مربوط به وضع محصول و حمل ونقل موجودي انبارهاي منتشر نمود. گزارشات مربوط به توليد محصول بايستي از لحاظ آماري قابل اعتمادبوده ودر يك زمان در دسترس همه اعضاء ومديران روستايي بطور شفاف قرارگيرد.

ج ) بررسي و تحقيق
جهت بهبود وضع توليد محصولات بايستي تحقيقات انجام گيرد. اين تحقيقات درمورد كارايي نظام و بطوركلي،‌روشهاي متداول احداث، استقرار سازمان عملياتي آن بوده وهدف از انجام آن خدمت به کارآفرين ميباشد.. درچنين شرائطي بايستي به جمع‌آوري و تحليل اطلاعاتي كه در رابطه با شرائط نهاد توليدروستايي ميباشداقدام نموده و يا درجهت تطبيق روشهاي اعمال شده در نهاد توليد ديگر با شرايط محلي مطالعه نمود واز مطالعاتي كه جنبه تئوري داشته باشد،دست كم در مراحل اوليه پرهيز كرد.اجراي طرح احداث و استقرار صنايع تبديلي درنهاد توليد روستايي درصورتي موفق وهدفمند خواهدبود كه براساس ضوابطي علمي ومنسجم به اجرادرآمده باشد ودرسايه يك سياست ارشادي – حمايتي مبتني برانديشه توليد،‌تقويت و هدايت و تضمين گردد.به منظور دستيابي به چنين اهدافي، ضوابط اجرايي طرح را ميتوان در شرايط مفروض براساس فرضيات مطروحه ذيل دسته‌بندي نمود:
الف - توجه به عنصر زنجيره توليد
تجربه دو دهه گذشته در احداث صنايع روستايي نشان داده است كه به علت قرارنگرفتن اين صنايع در زنجيره توليد،‌عملكرد مجرد اين واحدها و عدم برخورداري ازتازه‌هاي علمي و فن‌آوري توليد صنعتي، عدم تجربه صنعتي درانتخاب ماشين‌آلات،عدم توان دسترسي به بازارهاي جهاني وقليل بودن قدرت مانور در تهيه مواداوليه به دليل نقصان نقدينگي، وعدم پيروي از ضوابط استانداردهاي ساخت وبهداشت، وبالاخره نقصان تخصص در مديريت توليد،‌بخش اعظم اين گونه واحدهاي كوچك تبديلي- كه اغلب از اعتبارات وجوه اداره شده يا تبصره‌هاي تكليفي وزارت جهادكشاورزي ووزارت تعاون استفاده كرده‌اند – موجب گرديده است تا اين گونه واحدهاي توليدي مجرد با شكست مواجه شود واز بازار خارج گردند.به منظور پرهيز از شكست طرح احداث واحدهاي فرآوري – تبديلي و نگهداري در نهاد توليد روستايي و فائق آمدن برمشكلات يادشده وهمچنين ارتقاي قابليت رقابت توليدات واحدهاي صنايع تبديلي احداثي درنهاد توليد روستايي، تنها راه حل در عملكرد اين گونه واحدهاي كوچك توليدي به عنوان «پيمانكاران فرعي» مطالعه و پيشنهاد ميگردد كه خط مسير فكري گروه مطالعات را دراين تحقيق شامل مي‌شود در اين مكانيسم، صنايع تبديلي احداثي درنهاد توليد روستايي – باهدف توليد براي بازارهاي ملي و صادرات- در ارتباط با يكي از صنايع بزرگ – نظير بهروز، يك ويك، مهرام و يا ربيع – احداث شده وفقط به امور توليدي مي‌پردازند. بدين ترتيب كه در نهاد توليد روستايي، احداث كارخانه فرآوري، نگهداري وتبديلي روستايي از مرحله فاز صفر با يكي از شركتهاي بزرگ هم رشته خود وارد قرارداد پيمانكار فرعي توليدشده و تحت نظارت يا حتي ليسانس شركت بزرگ توليدي، كارهاي طراحي كارخانه، انتخاب ماشين‌آلات،‌انتخاب نوع توليد، برقراري سيستم مديريت توليد،‌انتخاب تكنولوژي ساخت،‌و نوع بسته‌بندي و آموزشهاي استاندارد توليد را به انجام ميرسانند.
شركت بزرگ توليدي مادر، كه درواقع درنقش سفارش دهنده ظاهر ميگردد، از اولين روز راه‌اندازي كارخانه تبديلي در نهاد توليد روستايي، كليه محصولات كارخانه احداث شده توسط کارآفرين روستايي را خريداري كرده و به بازارهاي تحت اختيار خود ميرساند. ازطرفي نيز چون شركت بزرگ مادر داراي معروفيت و شبكه وسيع بازاريابي – بازاررساني ميباشد،‌به منظور حفظ حسن شهرت خود – جهت افزايش بهبود كيفي محصولات نهاد کارآفرين روستايي به عنوان پيمانكاران فرعي خود- به طور مستمر به تزريق يافته‌هاي جديد فرآوري ساخت وبهينه كردن مديريت وراهكارهاي كاهش هزينه‌هاي سربار، به كارخانه احداثي درنهاد کارآفرين روستايي مي‌پردازد. درچنين مكانيزمي، كارخانه تبديلي مستقرشده در واحد کارآفريني روستايي ميتواند به بازاري مطمئن وتضمين شده اتكا كرده واز دغدغه‌هاي كمبود نقدينگي وبازاريابي رهايي يافته وكليه توان خودرا برچرخش سالم خط توليد متمركز كند. خدمات صنايع كوچك در واحد کارآفريني روستايي وشركت بزرگ توليدي هم رشته مادر، از نوع خدمات متقابل ميباشد ومسئوليت كنترل و نظارت كيفي وتامين نقدينگي به عهده شركت بزرگ گذاشته شده است. لذا به منظور تضمين بازگشت اقساط وام به بنياد وبرخورداري از ابزار نظارتي لازم مي‌بايد:
1- اعطاي اعتبارات نهاد توليد در واحد کارآفرينی روستايي به متقاضي احداث كارخانه تبديلي ونگهداري روستايي ازطريق مديريت كارخانه بزرگ وبا تضمين بازپرداخت كارخانه بزرگ انجام پذيرد.
2- صدور موافقت اصولي، مجوز ساخت، پروانه بهره‌برداري ازطرف وزارت صنايع منوط به تائيد كارخانه بزرگ وبراساس انعقاد قرارداد با كارخانه بزرگ، انجام پذيرد
3- درجهت حفظ سلامت و كيفيت محصولات نهاد در واحد کارآفرينی روستايي ، در بازارهاي داخلي وخارجي، بايستي به كارخانه‌هاي بزرگي درمشاركت اين گونه طرحها اولويت داده شود كه در بازارهاي ملي و جهاني حضوري فعال داشته وپرونده صادراتي آنان در بانك مركزي سالم باشد.
4- درانتخاب كارخانه‌هاي بزرگ حق تقدم به شركتهاي معتبر بخش خصوصي داده شود تا از درگيري دولت در زيانهاي احتمالي آينده پيشگيري به عمل آيد.
به عنوان مثال، فرض شود كه يك كارخانه كوچك در واحد کارآفرينی روستايي حاجي‌آباد جهرم، مشمول اعتبارات اين طرح شود تا مركبات و محصولات گوجه‌فرنگي و خيار منطقه را كنسروسازي كند.يكي از شركتهاي بزرگ خصوصي نظير مهرام و يا ربيع ويا شمشاد، كه داراي بازار خارجي هستند به عنوان شركت مادر انتخاب شده و طرح مصوب كارخانه كوچك تعاوني توليد بهروز يا روستايي حاجي آباد- به عنوان پيمانكار فرعي – با يكي از شركتهاي مذكور – مثلاً ربيع- وارد قرارداد ميشود و مراحل اجرايي طرح چنان كه مشروح گرديد، انجام ميگردد. در برابر بنياد، شركت بهروز يا ربيع به عنوان مسئول بازپرداخت اقساط وام وكنترل كيفيت- ظاهر ميشودو متقابلاً كارخانه واحد کارآفرينی روستايي حاجي آباددرمقابل شركت مهرام، پاسخگو خواهدبود.درعالم واقع نيز يك نمونه موفق پيمانكاري فرعي درصنايع تبديلي درمنطقه خراسان وجوددارد. كارخانه انارك كه به فرآوري انار پرمحصول منطقه مشغول بود، پس از يك دوران پرافت و خيز توسط بخش خصوصي خريداري و بلافاصله با شركت ربيع وارد قرارداد شد. از آن پس مديريت جديد تمامي توجه خودرا برتوليدانواع كنسانتره انار- با استانداردهاي جهاني- تحت نظارت متخصصين شركت مهرام متمركز نمود وبه موفقيت‌هاي چشمگيري نائل آمد. به طوريكه درحال حاضر قريب به 90% از توليدات كارخانه مستقيم به ژاپن – با برچسب مهرام صادر ميشود.در پيامد تقويت بنيه مالي كارخانه انارك، هم اكنون مساعدترين پيامد آن براي منطقه، همانا اشتغالزايي بيشتر وتوسعه باغات انار ميباشد.اين فرمول پيمانكاري به جز درصنايع تبديلي روستايي ميتواند به ساير رشته‌هاي كشاورزي صنعتي نظير نگهداري،‌احداث انبارهاي سرد، سردخانه‌هاي مدرن ، پنبه پاك كني، نخ ريسي، پشم ريسي، شاليكوبي، توليد آرد با بسته‌هاي فانتزي براي عرضه در فروشگاههاي توزيع مواد غذايي،روغن كشي خام، بسته‌بندي فرآوردهاي لبني عشايري،نيز تعميم داده شود. اين نمونه موفق براي احداث مرغداري‌هاي صنعتي توليد براي صادرات)؛ در نهاد توليد روستايي كشور نيز مصداق دارد. باتوجه به اينكه بازار فرآورده‌هاي گوشتي كشورهاي حوزه خليج فارس يكي از پرمصرف‌ترين ومناسب‌ترين بازارهاي مستعد براي صادرات گوشت مرغ ايران به شمار ميروند.
محدوديت‌هاي وتنگناهاي صنايع
از نقطه نظر تئوري نارسائيهايي كه در زمينه احداث واستقرار صنايع تبديلي در واحد کارآفرينی روستايي وجود دارد و مشكلاتي كه درجهت توسعه آنها خودنمايي ميكند داراي ابعاد گوناگون است كه ذيلاً به شرح اهم آن مي‌پردازيم:
اهم مسائل و مشكلات موجوددرتوسعه واحد کارآفرينی روستايي:
- عدم استفاده مناسب از ظرفيتهاي موجود بدلايل مختلف از جمله فرسودگي برخي از ماشين‌آلات كمبود نيروي انساني متخصص وعدم تمايل برخي ازمتخصصين به اشتغال درمناطق محرومي كه غالباً ازنظر كشاورزي وصنايع تبديلي داراي اهميت هستند.
- ضعف مديريتها و فقدان روحيه نوآوري و خلاقيت وعدم تحرك و فعاليت توليد‌كنندگان روستايي دربرخي از مناطق عمده توليد محصولات كشاورزي كشور براي احداث واحدهاي توليدي صنايع تبديلي متناسب،
فقدان نقدينگي لازم درنزد کارآفرينان روستايي جهت راه‌اندازي سريعتر طرحها وپروژه‌هاي نيمه تمام و در دست اقدام (بخصوص با افزايش مداوم بهاي ارز و عدم توان مالي دست‌اندركاران احداث اين صنايع).
- درمورد برخي از كارخانجات موجود نيز عدم وجود نقدينگي و تنخواه‌گردان براي خريد ميوه باعث ركودكار كارخانه وعدم استفاده كامل از ظرفيت توليدي آن ميگردد.
- گراني وكميابي وسايل يدكي صنايع بعلت وابستگي برخي ازماشين‌آلات اين رشته صنعتي به خارج از كشور و عدم تضمين خريد با قيمت مناسب درزمان تحويل به منظور تشويق طراحي وساخت داخلي.
- عدم رغبت بعضي از بانكها به سرمايه‌گذاري در برخي از رشته‌هاي صنايع روستايي مستعد كشور
- كمبود بسياري از امكانات زيربنايي و پشتيباني كننده نزد کارآفرينان روستايي براي اين رشته صنعتي از قبيل سردخانه براي نگهداري مواد اوليه و محصولات توليد شده، تجهيزات آزمايشگاهي و كنترل كيفي بسته بنديهاي نامتناسب و غيرقابل رقابت دربازارهاي خارجي
- نارسائي قوانين بازرگاني درجهت حمايت از صادرات کارآفرينان و شناسايي بازارهاي خارجي (اصولاً درمقوله بازرگاني خارجي، نهاد کارآفرينی روستايي كشور نيازمند باز مهندسي نويني در رفتار صادراتي ميباشند)

- اقدامات لازم جهت رفع نارسائيهاي موجود درتوسعه صنايع روستايی
مروري براطلاعات و داده‌هاي آماري در زيربخشهاي مختلف صنعتي كشور مويد اين مطلب است كه درمجموع ميتوان صنايع تبديلي كشاورزي و باغي (صنايع غذايي) را جزء مزيتهاي نسبي اقتصادكشاوري وصنعتي كشور تلقي نمود.امكانات بالقوه موجود دراقصي نقاط سرزمين پهناور ما ايران، تنوع محصولات زراعي، شيلاتي، دامي و باغي و توجه به اين مطلب كه حدود 80 درصد از انواع محصولات باغباني توليدي جهان درمناطق مختلف كشور امكان توليد دارد و همراه با اتخاذ سياستهاي مناسب براي توسعه اين صنعت بدون شك ميتواند درسالهاي آينده نيز موفق‌تر از برنامه‌هاي قبل توسعه چهره موفقي از اين رشته مهم صنعتي را نشان دهد.دربين نظامهاي بهره‌برداري موجود دركشور مسلماً سرمايه‌گذاري وايجاد زيربناها در نهاد توليد روستايي عليرغم تمامي پتانسيلهاي قوي موجود بدون مشكل نخواهدبود وضرورت دارد درجهت تسريع در اين مورد مهم هماهنگي‌هاي بين بخشي‌ بصورت مطلوب صورت گيرد.هرچند به قوت ميتوان گفت كه شرايط و برخوردهاي فعلي سياستگزاران وبخصوص استفاده از تسهيلات واعتبارات تبصره‌اي و استقبال بسيارمطلوب بخش خصوص از سرمايه‌گذاري دراين رشته مهم متكي به توليد داخلي نسبت به گذشته بسيارمطلوب‌تر بوده است. اما با تداوم اين روند بايد به اين نكته توجه داشت كه درشرايط كنوني تجارت بين‌المللي تنها توجه به مزيتهاي نسبي نميتواند بعنوان منبع قابل اطمينان براي تامين درآمدهاي يك كشور بشمار آيد، بلكه آنچه در جهان تجارت امروز مطرح است ايجاد مزيتهاي رقابتي است يعني توجه به توليد، عرضه وايجاد مصرف در ابعاد ملي ومنطقه‌اي كه بايد در راس فعاليتهاي توسعه صادراتي اين زيربخش صنعتي در نظام بهره‌برداري نهاد توليد روستايي قرارگيرد.استقرار سياستها و نظامهاي حمايتي و تكاملي درنهاد توليد روستايي از قبيل ايجاد انبارها،‌سردخانه‌ها، قرنطينه‌ها،‌ وامهاي كم بهره، تعرفه‌هاي گمركي و يارانه‌هاي صادراتي درجهت توسعه صادرات اين قبيل محصولات (مشابه اختصاص جايزه واردات موز همچنين براي صادرات كنسانتره سيب كه از سال 1373) تصويب گرديده است) و همچنين بازاريابي مناسب و شركت فعال در نمايشگاههاي جهاني و بين‌المللي و توليد محصولات صنايع غذايي بويژه انواع كنسانتره مطابق نياز وپسند بازارهاي مهم خارجي وشناسايي دقيق وصحيح رقباي خارجي و بويژه شركتهاي فرامليتي (كه دراين زمينه بسيار فعال و قوي هستند) ميتواند تاثيرات مثبتي برتوسعه هرچه بيتشر اين بخش مهم صنعتي در نهاد توليد روستايي كشور داشته باشد.همچنين در جهت توسعه صنايع تبديلي و استقرار اين صنايع در نهاد توليد روستايي مستعد كشور ضروري است كه وزارت جهادكشاورزي و صنايع نيز نسبت به توسعه وترويج وكمك به سازندگان دستگاههاي ساخت داخل همت نمايد ويادرمواردي كه امكان ساخت دركشور ميسر نميباشد تسهيلات و امكانات لازم (بعنوان مثال پرداخت يارانه ارزي) براي واردكنندگان ماشين‌آلات موردنياز كارخانجات كنسانتره وسيستمهاي بسته‌بندي مدرن براي انواع كنسرو، كنسانتره، آب ميوه و... فراهم نمايد. براي سرعت دادن به رشد و توسعه صنايع تبديلي در نهاد توليد روستايي كشور و تطابق مناسب روند توسعه كشاورزي دركشور با فعاليتهاي صنعتي وصنايع مرتبط در اين زمينه اقدامات و فعاليتهاي بسياري بايد دراين نوع نظام بهره‌برداري صورت گيرد كه درقالب پيشنهادات زير ارائه ميگردد:

منابع انگليسي
1- B.OORAIKUL,H.E.STILES.(1991) ODIFIEDATMOSPHERE PACKAGING OF FOOD. ELLIS HORWOOD.NEWYORK
1- BANKS,H.RANZELL,N.AND FINNE, G.(1980) SHELF-LIEF STUDIES ON CARBON – DIOXXIDE PACKAGED FINISH FROM THE GULF OF MIXICO.J.FOOD SCI.45:156-162
2- EKLUND,T.(1983). THE ANTIMICROBIAL ACTION OF SOME FOOD PRESER VARIVES.J.APPL.BACTESIOL.P.P: 441-445.

3- G.L ROBERTSON.(1993). FOOD PACKAGING PRINCIPAL AND PRACTICE. MARECL DEKKER, Ine.
4- DICKSON, R.(1087) FLOR AND SUGAR LOATTLES KEEP INDUSTRY ONITS TOES . FOOD IN CANADA 47 (2): 17-20
5- OORAIKUL,B.(1988).MODIFIED ATMOSPHERE PACKAGING OF SELECTED BAKARY PRODUCTS OS AN ALTERNATIVE TO LOW TEMERATURE PRESORRATION BAGRI.CANADA,OTTAWA,ONTARIO.PP.100
6- ORAIKUL,B.,SMOTJ.K/[/AMD LPEREM.W/K/(1987).AIR QUALITY IN SOME ALBERTA-BAKERIES. CAN.INST.FOOD SCI.TECHNOL.J.20:387-387
7- SMITH,J.P., KHANIZADEH,S.,VANDEVOORT,F R., HARDIN.R., OORAIKUL, B.AND JACKSON.E.D. (1988).USE OF PESPONSE SUPRACE METHODOLOGY IN SHELF LIFE EXTENSION STUDIES OF BAKERY PRODUCT. FOOD MICRO. 5:163-176
8- SMITH,J.P.,OORAIKUL,B.,KOERSEN,W.J.,JACKSON,E.D,AND LAWERNCE , R.A.(1986).NOVEL APPROACH TO OXYGEN CONTROL IN MODIFIED ATMOSPHERE PACKAGING OF BAKARY PRODUCTS. FOOD MICRO. 3:315-320
10-International marketing 2nd edition, Stanley paliwada Butter warth 1993.
11- Marketing channels 4th Edition, l.w. stern. A.L.EL.- ANSARY. Prentice- Hall inter national edition 1992
12- Packaging Design, S. Sonsion.thames & Hudson 1990 London
13- Principles of marketing, phiph, Kotler. Gary Armstrong. Prentice. Hall inter national edition 1991
14- Services marketing, Christoper H.Louclock, Prentice- Hall inter national edition 1991
15- Abraham, j(1994) rural industries and Rural Industrialization in Developing Economy: Indian Experience, Journal of rurnal of Reconstraction, Vol 27,pp.45-52.
16- Adelman ,Irma & Al (1989) Agricultural Develo[ment . Led Industialization in a Global Perspective Macmillan Press in association p . 320
1- Ahlwalia isher Judge (1989) A study of linkages between Agriculture and Industry: the Indian Experience Macmillan press in association p.219
2- Aziz, Abdul & shenoy, p.v (1997) District Planing Principles and their operationalisation, Journal of Rural Development , Vol.16 No.4, P.575-587
3- Bollman , Ray. D & Bryden, John M (1997) rural Employment In OECD Countries: Structure and Dynamics of Regional ladour Markets,p.465
4- Bhattacharya, M.A (1986) Development of small Scale and Cottage Industries: the India Experience New Delhi.
5- Bhalla, AS (1982) rural Industrialization and New Economic Policies in Polices in Hunan CHINA , World Employment Programme Research No 5,p 2-37
6- Caski. Csaba (1686) the Relationship between Industry and Agriculture in Develo[ment of the Hangarian Economy Macmillan prss in association, P.264
7- Chandra, Rajesh (1992) Industrialization and Development in the Third world Routiege.
8- Chapman keith & Walker , Devid.f(1991) Industrial Location: Principles & Policies Basil Black Well LTD
9- Curran, James (1993) the Location of Small and medium Enterpriese: Are there Urban – rural differences Routledge, pp.1-16
10-Das, P.k. (1979) Basic Issues, Macro Policies & Components of a Programme of Development , Industry & Development, No 4.pp 8-26
11-Deaton, BJ (1979) industrialization of Rural Areas: Recent Trends and the Social and Consequences Missisipi state University, p.40
12-Desai, Vasant (1980) Management of Small – Scale Industry Himalary Publishing House, P. 464
13-Dugaprasad, P (1995) rural Employment Issues in the Periurban Fringe, rural Employment in OECD Countries Chapter, 14, P.205
14-ESCAP, (1988) Decentralized Industrialization : As an Approach to Social .