نقش سازمانهاي بين‌المللي در زمينه كنترل و نظارت و ايمني مواد غذائي در كشورها

1-1 ـ نقش كلي سازمانهاي بين‌المللي تخصصي
سازمان‌هاي بين‌المللي نقشي حمايتي در تقويت سيستم كنترل مواد غذايي در كشورهاي عضو و تعيين خطوط راهنماي كلي مناسب و همچنين تهيه و توزيع مطالب آموزشي (كه مي‌توان آنها را با توجه به شرايط بومي در كشورهاي مختلف تطبيق داد) دارند.
اين سازمان‌ها دولت‌ها را در زمينه كيفيت و ايمني مواد غذائي ـ مانند استفاده درست از افزودني‌هاي غذايي و حداكثر ميزان مجاز آلودگي‌هاي مختلف در مواد غذايي ـ راهنمايي مي‌دهند. در سطح جهاني، سازمان‌هاي بين‌المللي نقش مهم در ارزش يابي وسعت و گستردگي مشكل آلودگي‌هاي غذائي، از طريق آلودگي‌هاي منتخب در مواد غذائي اصلي مورد مصرف و ميزان شيوع بيماري‌هاي ناشي از مواد غذائي، به عهده دارند. به علاوه، اين سازمانها فعاليت‌هاي وسيعي نيز در تدوين استانداردها و خطوط راهنماي كلي در زمينه كيفيت و ايمني مواد غذايي از اجزاء لازم در جهت تأمين امنيت غذايي در سطح كشوري و بين‌المللي هستند.

2-1ـ سازمان‌هاي بين‌المللي تخصصي و شرح وظائف آنها
در حال حاضر، چند سازمان تخصصي بين‌المللي وابسته به سازمان ملل متحد وجود دارند كه كشورهاي مختلف را در زمينه تدوين استانداردهاي مواد غذائي، كنترل مواد غذائي و به طور كل در رابطه با ايمني غذائي، كمك‌هاي فني و مشورتي مي‌دهند. روشن است كه اين همكاري‌هاي بين‌المللي لازم و مهم است و تأمين غذاي سالم را براي مردم كشورها غذائي، از طريق پايش آلودگي‌هاي منتخب در مواد آسان‌تر مي‌كند. اين سازمان‌ها عبارتند از : «سازمان بين‌المللي استاندارد» International Standard Organization (ISO) و «كميسيون مشترك كدكس غذائي سازمان خوار بار و كشاورزي جهاني و سازمان بهداشت جهاني» Ioint FAO / WHO Codex Alimentarius Commission)
اين دو سازمان، علاوه بر فعاليت‌هاي مشتركي كه در اين كميسيون دارند، هر يك جداگانه فعاليت‌هاي ديگري نيز در رابطه با كنترل و ايمني مواد غذايي نيز دارند. از قبيل تشكيل سمينارها و كارگاه‌هاي آموزشي، تهيه و توزيع مطالب آموزشي، و فراهم ساختن نظرات مشورتي بنابر تقاضاي كشورهاي عضو.
سازمان‌هاي ديگري كه در اين زمينه‌ها فعاليت دارند عبارتند از :
ـ سازمان توسعه صنعتي سازمان ملل (UNIDO)
United Nation Industrial Development Organization
ـ كميسيون بين‌المللي ويژگي‌هاي ميكروبيولوژيك مواد غذايي (ICMSF)
International Commission on Microbiological Specification For Food
ـ سازمان بين‌المللي انرژي اتمي (IAE)
International Atomic Energy Agency
ـ توافق‌نامه عمومي تعرفه و تجارت (GATT)
The General Agreement on Tariffs and Trade
در زير اطلاعات مختصري در مورد مهم‌ترين سازمانهاي بين‌المللي تخصصي ياد شده در بالا و وظائف آنها در رابطه با كنترل و ايمني مواد غذائي داده مي‌شود.
1-2-1ـ سازمان خواربار و كشاورزي جهاني (FAO)
Food and Agriculture Organization of The United Nations
سازمان خواربار و كشاورزي جهاني رهبري سازمان‌هاي وابسته به سازمان ملل متحد را در ارتقاء كيفيت مواد غذائي و حمايت از مصرف‌كننده در دست دارد «بخش كيفيت و استانداردهاي غذائي» (ESNS) (The Food Quality ANd Standards Service) اين سازمان مسئولين اين امر را به عهده دارد كه همكاري و ارتباط نزديك با واحدهاي ديگر FAO و نيز در رابطه با برنامه‌هاي مشترك، با ساير سازمانهاي بين‌المللي دارد. «بخش كيفيت و استانداردهاي غذائي» كمك‌هاي فني و مشورتي به شرح زير در اختيار كشورهاي عضو قرار مي‌دهد :
1ـ كنترل كيفي مواد غذايي در زنجيره توليد و توزيع
2ـ ارزشيابي افزودني‌هاي غذايي
3ـ پايش آلودگي‌هاي مواد غذايي
4ـ بهبود برنامه‌هاي بهبود و تجزيه مواد غذايي
5ـ برنامه‌ريزي براي ايجاد ساختار زيربنايي براي كنترل مواد غذايي
6ـ تهيه پيش‌نويس و به روز كردن قوانين و مقررات جامع غذايي
7ـ برچسب زدن جامع
8ـ توليد غذا در سطح روستا و خانوار
9ـ تهيه استانداردهاي غذايي بين‌المللي و يكنواخت كردن مقررات غذايي كشور
اين كار وظيفه «كميسيون مشترك كدكس غذايي سازمان بهداشت جهاني و سازمان خوار و بار كشاورزي جهاني» است كه در زير شرح داده مي‌شود :
2-2-1ـ سازمان بين‌المللي استاندارد (ISO)
اين سازمان عهده‌دار همبستگي بين‌المللي و مؤسسات استاندارد كشورهاي مختلف جهان است و هدايت و رهبري آنها را به منظور پيشبرد اهداف استاندارد و هماهنگي و يكنواختي كار را به عهده دارد. هسته اوليه اين سازمان در سال 1926 نهاده شد. در آن سال 20 موسسه استاندارد ملي از كشورهاي مختلف «اتحاديه بين‌المللي ملي استاندارد» ISA "International Standards Association" را تشكيل دادند كه هدف اساسي آن يكنواخت ساختن استانداردهاي ملي اعضا خود بود.
هجده سال بعد، يعني در سال 1944، «كميته هماهنگي استانداردهاي ملل متحد (UNSCC) UN Standards Coording Committee مركب از مؤسسات استاندارد ملي 18 كشور جانشين ISA شد. هدف ISA عبارت بود از هماهنگ ساختن فعاليت‌هاي صنعتي در كشورهاي عضو. و بالاخره در سال 1947 سازماني بنام «سازمان بين‌المللي استاندارد» (ISO) كه به تصويب 15 كميته ملي استاندارد درآمده بود، پديد آمد. پس از اعلام رسمي موجوديت ISO، مؤسسات استاندرارد كشورهاي مختلف به تدريج به عضويت آن درآمدند. هدف كلي ISO عبارت است از :
توسعه امر استاندارد در جهان به منظور ايجاد تسهيلات لازم براي مبادرت بين‌المللي كالاها و خدمات و اشاعه و ترويج همكاري‌هاي منتقابل در حوزه فعاليت‌هاي فرهنگي، علمي، فني و اقتصادي.
براي دستيابي به اين هدف، ISO اين كارها را انجام مي‌دهد :
1ـ فراهم ساختن تسهيلات لازم به منظور ايجاد هماهنگي و همگاني استانداردهاي ملي موسسات عضو از طريق نشر سفارش نامه‌هاي مربوطه.
2ـ تهيه استانداردهاي بين‌المللي در هر مورد مشروط به آنكه مغاير با نظرات هيچ يك از اعضاء نباشد.
3ـ فراهم ساختن تسهيلات و تشويق لازم براي توسعه و نشر استانداردهاي جديد، هم در سطح ملي و هم در سطح بين‌المللي
4ـ فراهم نمودن امكانات لازم براي تسهيل مبادله اطلاعات مربوط به كارهاي اعضاء و كميته‌هاي فني بين آنها
5ـ همكاري با ساير سازمان‌هاي بين‌المللي كه به نحوي از انحاء با اين سازمان مربوط و علاقمندند، به ويژه بررسي و تحقيق در مورد پروژه‌ها و طرح‌هاي استاندارد آنها.
اعضا «سازمان بين‌المللي استاندارد» عبارتند از مؤسسات ملي استاندارد كشورهائي كه منشور اين سازمان را پذيرفته‌اند، و از هر كشور تنها يك مؤسسه به عضويت اين سازمان درمي‌آيد.
كشورهاي در حال رشد كه هنوز مؤسسه استاندارد ملي ندارند بر طبق درخواست آنها و پس از مطالعه و رسيدگي لازم نام آنها در ليست اعضاء مكاتبه‌اي ثبت خواهد شد و از طريق مكاتبه با اين سازمان ارتباط دارند و تا مادامي كه مؤسسه استاندارد در كشور خود تأسيس ننمايند، نمي‌توانند به عضويت رسمي اين سازمان درآيند. تاكنون 72 كشور از جمله جمهوري اسلامي ايران، به عضويت ISO درآمده‌اند. تعداد اعضاء مكاتبه‌اي اين سازمان نيز 17 كشور است.
ISO داراي كميته‌هاي فني مركب از اعضائي از مؤسسات و استاندارد عضو مي‌باشد. وظيفه اين كميته‌ها عبارت است از بررسي علمي و فني پيش‌نويس‌هاي استانداردهاي پيشنهادي و ارسال آنها براي اظهار نظر به كشورهاي عضو. پس از وصول رأي موافق، پيش‌نويس‌ها تصويب و با عنوان «استانداردهاي بين‌المللي» براي كشورهاي عضو ارسال خواهد شد. تاكنون بيش از 8000 استاندارد بين‌المللي تدوين شده و همين تعداد پيش‌نويس نيز در دست اقدام است.
ISO همكاري و ارتباط نزديك با FAO ، UNIDO و تعداد زيادي سازمان‌هاي بين‌المللي ديگر دارد. سازمان ISO از طريق جمع‌آوري متخصصين فني با هدف و مسائل مشترك به دور هم و ايجاد بحث و مشاوره‌هاي فني بين انها موجبات تفاهم جوامع مختلف بين‌المللي را فراهم مي‌سازد و از طرفي از راه تشويق و هدايت افكار و عقايد اعضا خود و بسط و مبادله آنها بين يكديگر به هماهنگ ساختن آنها مي‌پردازد و از اين رو كمك شاياني در راه بهبود و توسعه كيفيت و كميت كالاها، كاهش نرخ‌ها، توسعه مبادلات و بالاخره تشكيل بازارهاي مناسب، انجام مي‌دهد.
3-2-1ـ كميسيون مشترك كدكس غذائي سازمان خواربار و كشاورزي جهاني و سازمان بهداشت جهاني
پيرو پيشنهاد يازدهمين اجلاس كنفرانس سازمان خواربار و كشاورزي (FAO) و بيست و نهمين اجلاس سازمان بهداشت جهاني (WHO) سازمان ملل و متعاقباً پيشنهاد كميته مشترك اين دو سازمان (FAO/WHO) كه در اكتبر سال 1962 در ژنو تشكيل داده شده بود تشكيلات جديدي تحت عنوان كميسيون كدكس مواد غذائي (Codex Alementation Commission) در فرهنگ بين‌المللي مواد غذائي چنين تعريف شده است :
Codex Alimentarius عبارت است از «كدكس قوانين مواد خوراكي» كه جهت هماهنگ كردن و خلاصه كردن استانداردهاي غذائي به منظور مقبوليت بين‌المللي تدوين مي‌گردد. به عبارت كلي‌تر، كدكس غذائي مجموعه‌اي از استانداردهاي غذائي بين‌المللي است كه به روش يكسان و هماهنگ مي‌گردد.
به منظور مركزيت دادن كليه امور استانداردهاي مواد غذائي كشورها ايجاد گرديد. هدف از تأسيس اين كميسيون عبارت بود از ايجاد هماهنگي در استانداردهاي تدوين شده در زمينه مواد غذايي در كشورهاي مختلف، تسهيل روابط تجاري بين‌المللي، حمايت بهداشت و سلامت مصرف كننده، هماهنگ نمودن كليه فعاليت‌هاي استاندارد مواد غذائي كه توسط سازمان‌هاي دولتي و غيردولتي كشورهاي مختلف انجام مي‌پذيرد. تعيين اولويت‌ها و راهنمائي‌ها در زمينه پيش‌نويس‌هاي استاندارد و آئين‌هاي كاربرد با كمك سازمانهاي ذينفع و به تصويب رساندن نهائي پيش‌نويس‌هاي استانداردها و انتشار آنها به صورت كدكس يا استانداردهاي منطقه‌اي يا جهاني. در حال حاضر اين كميسيون داراي 130 عضو است. اين كميسيون داراي تشكيلات سازمان منظمي است كه در ارتباط با دو سازمان خواربار و كشاورزي جهاني (FAO) و سازمان بهداشت جهاني (WHO) مي‌باشند.
اين سازمان با ارائه برنامه‌هاي متعدد در برقراري توسعه سيستم‌هاي كنترل غذائي به كشورهاي عضو كمك مي‌نمايند. و در اين راستا، با توجه به ضرورت تقسيم مسئوليت‌ها در سطح ملي، مقررات و قوانين در كشورهاي مختلف حتي‌المقدور ساده و هماهنگ شده است. از ويژگي‌هاي مهم كدكس غذائي فراهم نمودن امكانات بحث و تبادل نظر بين نمايندگان دولت، توليدكنندگان، واردكنندگان و صادركنندگان و بالاخره مصرف‌كنندگان مي‌باشد.
بازوي اجرائي كيمسيون كدكس غذايي، كميته‌هاي متعدد در زمينه‌هاي مختلف مواد غذائي است. كدكس داراي 28 بخش فعال مي‌باشد كه 5 بخش آن در زمينه هماهنگ كردن و اتخاذ سياست‌هاي كلي فعاليت مي‌نمايد، 6 گروه عهده‌دار موادي هستند كه به كليه كميته‌ها مربوط مي‌شود و 17 بخش ديگر در زمينه‌هاي خاص مواد غذايي به فعاليت مي‌پردازند. كميته‌هاي كدكس غذائي كه كار خود را به اتمام مي‌رسانند خاتمه يافته تلقي مي‌شوند و از آن پس كميته‌هاي جديد آغاز به كار مي‌نمايند.
برنامه‌هاي آينده كدكس بر زمينه‌هائي چون سلامت غذا، مواد افزودني، باقيمانده سموم، بهداشت و كيفيت غذا، اطلاعات تغذيه‌اي، شكايات و مسائل اخلاقي متمركز شده است. روش تهيه استانداردهاي غذايي و جهاني چنين است :
پيش‌نويس اوليه براي اظهارنظر به كشورهاي عضو FAO و WHO و ساير سازمان‌هاي ذيربط بين‌المللي ارسال مي‌شود كميسيون پس از ملاحظه اظهارنظرها و پذيرش پيش‌نويس به طور نيمه‌نهائي، مجدداً آن را براي نظرخواهي ارسال مي‌دارد و پس از تصويب نهائي آن را براي تمام كشورهاي عضو FAO و WHO و سازمان‌هاي بين‌المللي ديگر مي‌فرستد. استاندارد تصويب شده نهائي در Codex Alimentarius چاپ مي‌شود روش تهيه استانداردهاي غذائي منطقه‌اي نيز اساساً به روش بالا است.