مقدمه
عليرغم آن كه درصد بالايي از جمعيت كشور ما در روستاها زندگي ميكنند و روستاييان كشور بخش عمدهاي از مخاطبان شبكههاي راديو و تلويزيون ملي را تشكيل ميدهند، تحقيقات تأثيرسنجي و نظرسنجي به عمل آمده توسط مؤسسات تحقيقاتي، عمدتاً در شهرها انجام شده و آثار رسانه بر جمعيت روستايي كشور به ندرت مورد ارزيابي و بررسي دقيق قرار گرفته است. اين درحالي است كه با وجود تفاوتهاي آشكار فرهنگي اجتماعي بين جوامع شهري و روستايي خوراك رسانهاي كه به هر دو جامعه عرضه ميشود يكسان است. تا چند دهه پيش از براي محققان علوم اجتماعي؛ تلويزيون يك رسانه شهري به حساب ميآمد مطالعات مربوط به آن عمدتاً در شهرها انجام ميگرفت و حضور اين رسانه در روستاها كمتر مورد توجه قرار داشت. نمونه اين مطلب را ميتوان در تحقيقات و نظرسنجيهاي انجام شده در مراكز تحقيقاتي صدا و سيماي جمهوري اسلامي ايران نيز مشاهده كرد كه در مقابل صدها نظرسنجي انجام گرفته در شهر تهران و برخي شهرستانها، يك مورد نظرسنجي مستقل در مورد پيامگيران روستايي انجام شده است و اين درحالي است كه بيش از پنجاه سال است روستاييان ايران از راديو استفاده ميكنند و پس از انقلاب اسلامي و با ورود برق به روستاهاي كشور، بهرهمندي آنان از تلويزيون نيز گسترش چشمگيري يافته است چنان كه سالها است بيش از 80 درصد روستاييان كشور از تلويزيون استفاده ميكنند.
در ساير كشورها نيز تحقيقات رسانه در روستاها در مقايسه با مجموعه تحقيقات انجام گرفته بسيار ناچيز است كه در اينجا به برخي از آنها اشاره ميكنيم :
1ـ نخستين بار در سال 1956 يك گزارش پژوهشي با عنوان (تلويزين و آموزش بزرگسالان روستايي) توسط يونسكو منتشر شد كه مجري آن «جوفردومازيه» بود.
2ـ دو سال بعد (1958) گزارش پژوهشي ديگري با عنوان (تلويزيون در روستاهاي لوئيزياناي امريكا) منتشر شد كه مجري آن «الوين.لي.برتراند» بود.
3ـ در سال 1960 گزارش پژوهشي كه به همت يونسكو در ژاپن انجام شده بود، در پاريس منتشر شد. عنوان اين تحقيق «تلويزيون روستايي در ژاپن» است. در اين تحقيق مسائلي مانند (نقش تلويزيون در آموزش روستاهاي ژاپن)، (آموزش بزرگسالان در روستاهاي ژاپن) و همچنين (پخش برنامههاي تلويزيوني در روستاهاي ژاپن) مورد بررسي قرار گرفته اس.
4ـ در سال 1974 تحقيق ديگري توسط راديو آزاد اروپا به صورت نظرخواهي عمومي انجام گرفت كه نظر روستاييان كشور مجارستان را در مورد تلويزيون و راديو در روستاهاي آن كشور مورد بررسي قرار داده بود.
5ـ ورود تلويزيون به روستاهاي هند تقريباً در سال 1977 اتفاق افتاد، تا آن زمان در روستاهاي هند فقط معدودي از ثروتمندان گيرنده تلويزيوني داشتند.
از سال 1977 همراه با تلويزيون به روستاهاي هند، چند پژوهش با عنوان (تلويزيون در روستاهاي هند) توسط محققان هندي انجام ميشود كه اولين مورد آن تحقيق (بييوند.سي. آگراوال) با عنوان «ورود تلويزيون به روستا» است. گزارش اين تحقيق در سال 1978 در احمدآباد هند منتشر شد و مورد توجه جامعهشناس و ارتباطات قرار گرفت.
در اين تحقيق مسائلي چون جنبه اجتماعي پخش تلويزيوني در روستاهاي هند و نقش قمر مصنوعي در ارتباطات راه دور روستاهاي هند مورد بررسي قرار گرفته است. اهميت اين تحقيق به اين دليل است كه همراه با ورود وسيع تلويزيون به روستاها انجام شده است و تأثير اين رسانه بر روستاها را در فرايند تغيير، مورد مطالعه قرار داده است.
6ـ در همان سالهاي اوليه ورود فراگير تلويزيون به روستاهاي هند، پژوهش ديگري توسط يك محقق هندي به نام «ساچااينداناندا» انجام گرفت كه موضوع آن «ارتباطات در روستاهاي راجستان هند» بود. گزارش اين تحقيق در سال 1979 در احمدآباد هند منتشر شد. در اين تحقيق، نقش تلويزيون در توسعه اجتماعات كوچك روستايي هند (منطقه باهاترا)، نقش تلويزين در آموزش روستاهاي هند در همان منطقه و در نهايت نقش قمر مصنوعي در ارتباطات راهدور هند مورد بررسي قرار گرفته است.
7ـ در سال 1980 بييوند.سي.آگراوال گزارش تحقيق دوم خود را با عنوان (زنان، تلويزيون و توسعه روستايي) در يكي از روستاهاي راجستان انجام شده بود منتشر كرد، موضوعهايي كه در اين تحقيق مورد توجه قرار گرفته عبارتند از : زنان و توسعه روستايي در راجستان هند و زنان و ارتباطات در روستاهاي راجستان هند.
اين گزارش نيز در احمدآباد هند منتشر شده است.
8ـ در سال 1981، بييوند.سي. آگراوال گزارش تحقيق سوم خود را در اين زمينه منتشر كرد. عنوان اين تحقيق، تلويزيونهاي ماهوارهاي در روستاهاي بيهار هند است كه محقق بخش عملي آن را در يكي از روستاهاي هند به نام روستاي اسمالپور در منطقه بيهار انجام داده است.
گزارش مربوط به اين پژوهش داراي چهار بخش عمده است كه عبارتند از :
1ـ تلويزيون در توسعه اجتماعات كوچك هند (مطالعهاي موردي در روستاي اسمالپور هند)
2ـ وجه اجتماعي پخش تلويزيوني درهند (مطالعهاي موردي در روستاي اسمالپور هند)
3ـ تلويزيون و آموزش در هند (مطالعهاي موردي در روستاي اسمالپور هند)
4ـ قمر مصنوعي در ارتباطات راه دور (مطالعهاي موردي در روستاي اسمالپور هند)
9ـ در سال 1984 دانشگاه آلاسكا گزارش تحقيقي را با عنوان اثرات اجتماعي و ادراكي ورود تلويزيون به روستاهاي الاسكا بر كودكان بومي اين روستا منتشر كرد. در اين تحقيق كه توسط نورما.فوربي در شوراي تكنولوژي آلاسكا انجام شده است موضوعهاي زير مورد بررسي قرار گرفته است.
ـ كودكان اسميكوها در آلاسكا
ـ تلويزيون و كودكان در آلاسكا
ـ جنبههاي روانشناختي تلويزيون
ـ همسانسازي فرهنگي در سرخپوستان شمال آمريكا
ـ همسانسازي فرهنگي، اسميكوها
10ـ در سال 1991، مركز اطلاعات تحقيقات ارتباط جمعي آسيا كه مركز آن در سنگاپور است دست به انتشار گزارشي با عنوان اثرات اجتماعي تلويزيونهاي پخش ماهوارهاي در روستاها زد كه تحقيق آن در روستاهاي اندونزي و توسط شخصي به نام گودوين سي. چو انجام شده بود. در اين تحقيق، موضوع پخش مستقيم ماهوارهاي و مسائل اقتصادي روستاهاي اندونزي و همچنين پخش مستقيم ماهوارهاي و مسائل اجتماعي روستاهاي اندونزي مورد بررسي قرار گرفته سات.
11ـ سال 1992 سالي بود كه تلويزيون در روستاهاي هند فراگير شد. تعداد دستگاههاي گيرنده تلويزيوني كه در سال 1977 حدود 680000 دستگاه بود در سال 1985 به حدود ده برابر يعني 6750000 دستگاه رسيد و اين زماني بود كه تلويزيون در بسياري از روستاهاي هند حضور پيدا كرده بود.
بيشك اين حضور فراگير به اين ليل بود كه بانو ايندراگاندي، نخستوزير وقت هندوستان، تلويزيون را ابزار مهمي براي سرعتبخشيدن به توسعه روستايي ميدانست و از آن پشتيباني ميكرد.
در اين فرآيند، محقق برجسته هندي «بي.اي.رائو» تحقيق ارزشمندي را با عنوان تلويزيون براي توسعه روستايي انجام داد كه مورد توجه محققان توسعه و ارتباطات قرار گرفت.
در اين تحقيق رائو به نقش تلويزيون در توسعه روستايي هند توجه كرده است. اين تحقيق در سال 1992 در دهلي منتشر شد.
12ـ تحقيق ديگري كه در سال 1993 در هند منتشر شد، نتيجه كاري بود كه يك محقق هندي به نام راجا، پوخاراپوركار با عنوان توسعه روستايي از طريق تلويزيون محلي انجام داده بود. در اين تحقيق موضوعهايي مانند تلويزيون در توسعه روستايي هند، وسايل ارتباط جمعي در توسعه اجتماعات كوچك هند و توسعه روستايي در هند مورد توجه قرار گرفته است.
در كشور ما ايران، از سال 1370 به بعد، حداقل چهار پژوهش در زمينه رسانهها در روستاهاي كشور انجام شده كه پژوهشگران آنها به همه رسانهها به ويژه مطبوعات در روستا توجه كردهاند ولي تا سال 1378، هيچ پژوهشي در زمينه جوانان روستايي و تلويزيون انجام نشده است.
در سال 1378 به اهتمام مركز تحقيقات صدا و سيماي جمهوري اسلامي ايران، محقق، پژوهشي را با عنوان «بهرهمندي جوانان روستايي از تلويزيون» در سطح روستاهاي 20 استان كشور آغاز كرد كه گزارش آن در خرداد ماه 1379، در اختيار مركز تحقيقات صدا و سيما قرار گرفت.
هدف از انجام اين پژوهش كسب شناخت بيشتر درمورد ميزان و چگونگي استفاده جوانان روستايي كشور از برنامههاي مختلف تلويزيوني بود. در اين تحقيق از روش پيمايشي و نظرسنجي استفاده شده و براي جمعآوري اطلاعات از فن پرسشنامه و پرسشگري حضوري از جوانان روستايي در محل روستا بهرهگيري شده است.
جامعه مورد مطالعة اين تحقيق كليه جوانان 15 تا 24 ساله ساكن در روستاهاي كشور را با يك نمونه 9000 نفري شامل ميشود. در نهايت كلية اطلاعات مورد نياز از 8710 نفر از جوانان روستاهاي 20 استان كشور دريافت شده است.
پس از اين كه برنامههاي شبكههاي ماهوارهاي 6 كشور اروپايي شامل آلمان، انگلستان، بلژيك، سوئيس، فرانسه وهلند مورد بررسي قرار گرفت، نتايج كلي حاصل در جدول شماره 1 درج شد.
اين جدول كه به توزيع مدت زمان پخش برنامهها به تفكيك كشور، شبكه و نوع برنامه ميپردازد، نشان ميدهد عمدهترين نوع برنامه پخش شده از شبكههاي مورد بررسي فيلم (16 درصد) و سريال (13 درصد) بوده است. شو ـ موسيقي و برنامههاي سرگرمكننده (8 درصد)، اطلاعرساني (7 درصد)، ورزش (5 درصد) و برنامه كودك (4 درصد) به ترتيب دقايقي از پخش برنامههاي شبكههاي مورد بررسي را به خود اختصاص دادهاند.
برنامههاي علمي ـ آموزشي و نيز بنرامههاي مستند (هر يك با 3 درصد)، برنامههاي سياسي (با 2 درصد)، برنامههاي ادبي ـ فرهنگي، اقتصادي و مذهبي (هر كدام با 1 درصد) تا حدودي برنامههاي اين شبكهها را پوشش دادهاند. .
عليرغم آن كه درصد بالايي از جمعيت كشور ما در روستاها زندگي ميكنند و روستاييان كشور بخش عمدهاي از مخاطبان شبكههاي راديو و تلويزيون ملي را تشكيل ميدهند، تحقيقات تأثيرسنجي و نظرسنجي به عمل آمده توسط مؤسسات تحقيقاتي، عمدتاً در شهرها انجام شده و آثار رسانه بر جمعيت روستايي كشور به ندرت مورد ارزيابي و بررسي دقيق قرار گرفته است. اين درحالي است كه با وجود تفاوتهاي آشكار فرهنگي اجتماعي بين جوامع شهري و روستايي خوراك رسانهاي كه به هر دو جامعه عرضه ميشود يكسان است. تا چند دهه پيش از براي محققان علوم اجتماعي؛ تلويزيون يك رسانه شهري به حساب ميآمد مطالعات مربوط به آن عمدتاً در شهرها انجام ميگرفت و حضور اين رسانه در روستاها كمتر مورد توجه قرار داشت. نمونه اين مطلب را ميتوان در تحقيقات و نظرسنجيهاي انجام شده در مراكز تحقيقاتي صدا و سيماي جمهوري اسلامي ايران نيز مشاهده كرد كه در مقابل صدها نظرسنجي انجام گرفته در شهر تهران و برخي شهرستانها، يك مورد نظرسنجي مستقل در مورد پيامگيران روستايي انجام شده است و اين درحالي است كه بيش از پنجاه سال است روستاييان ايران از راديو استفاده ميكنند و پس از انقلاب اسلامي و با ورود برق به روستاهاي كشور، بهرهمندي آنان از تلويزيون نيز گسترش چشمگيري يافته است چنان كه سالها است بيش از 80 درصد روستاييان كشور از تلويزيون استفاده ميكنند.
در ساير كشورها نيز تحقيقات رسانه در روستاها در مقايسه با مجموعه تحقيقات انجام گرفته بسيار ناچيز است كه در اينجا به برخي از آنها اشاره ميكنيم :
1ـ نخستين بار در سال 1956 يك گزارش پژوهشي با عنوان (تلويزين و آموزش بزرگسالان روستايي) توسط يونسكو منتشر شد كه مجري آن «جوفردومازيه» بود.
2ـ دو سال بعد (1958) گزارش پژوهشي ديگري با عنوان (تلويزيون در روستاهاي لوئيزياناي امريكا) منتشر شد كه مجري آن «الوين.لي.برتراند» بود.
3ـ در سال 1960 گزارش پژوهشي كه به همت يونسكو در ژاپن انجام شده بود، در پاريس منتشر شد. عنوان اين تحقيق «تلويزيون روستايي در ژاپن» است. در اين تحقيق مسائلي مانند (نقش تلويزيون در آموزش روستاهاي ژاپن)، (آموزش بزرگسالان در روستاهاي ژاپن) و همچنين (پخش برنامههاي تلويزيوني در روستاهاي ژاپن) مورد بررسي قرار گرفته اس.
4ـ در سال 1974 تحقيق ديگري توسط راديو آزاد اروپا به صورت نظرخواهي عمومي انجام گرفت كه نظر روستاييان كشور مجارستان را در مورد تلويزيون و راديو در روستاهاي آن كشور مورد بررسي قرار داده بود.
5ـ ورود تلويزيون به روستاهاي هند تقريباً در سال 1977 اتفاق افتاد، تا آن زمان در روستاهاي هند فقط معدودي از ثروتمندان گيرنده تلويزيوني داشتند.
از سال 1977 همراه با تلويزيون به روستاهاي هند، چند پژوهش با عنوان (تلويزيون در روستاهاي هند) توسط محققان هندي انجام ميشود كه اولين مورد آن تحقيق (بييوند.سي. آگراوال) با عنوان «ورود تلويزيون به روستا» است. گزارش اين تحقيق در سال 1978 در احمدآباد هند منتشر شد و مورد توجه جامعهشناس و ارتباطات قرار گرفت.
در اين تحقيق مسائلي چون جنبه اجتماعي پخش تلويزيوني در روستاهاي هند و نقش قمر مصنوعي در ارتباطات راه دور روستاهاي هند مورد بررسي قرار گرفته است. اهميت اين تحقيق به اين دليل است كه همراه با ورود وسيع تلويزيون به روستاها انجام شده است و تأثير اين رسانه بر روستاها را در فرايند تغيير، مورد مطالعه قرار داده است.
6ـ در همان سالهاي اوليه ورود فراگير تلويزيون به روستاهاي هند، پژوهش ديگري توسط يك محقق هندي به نام «ساچااينداناندا» انجام گرفت كه موضوع آن «ارتباطات در روستاهاي راجستان هند» بود. گزارش اين تحقيق در سال 1979 در احمدآباد هند منتشر شد. در اين تحقيق، نقش تلويزيون در توسعه اجتماعات كوچك روستايي هند (منطقه باهاترا)، نقش تلويزين در آموزش روستاهاي هند در همان منطقه و در نهايت نقش قمر مصنوعي در ارتباطات راهدور هند مورد بررسي قرار گرفته است.
7ـ در سال 1980 بييوند.سي.آگراوال گزارش تحقيق دوم خود را با عنوان (زنان، تلويزيون و توسعه روستايي) در يكي از روستاهاي راجستان انجام شده بود منتشر كرد، موضوعهايي كه در اين تحقيق مورد توجه قرار گرفته عبارتند از : زنان و توسعه روستايي در راجستان هند و زنان و ارتباطات در روستاهاي راجستان هند.
اين گزارش نيز در احمدآباد هند منتشر شده است.
8ـ در سال 1981، بييوند.سي. آگراوال گزارش تحقيق سوم خود را در اين زمينه منتشر كرد. عنوان اين تحقيق، تلويزيونهاي ماهوارهاي در روستاهاي بيهار هند است كه محقق بخش عملي آن را در يكي از روستاهاي هند به نام روستاي اسمالپور در منطقه بيهار انجام داده است.
گزارش مربوط به اين پژوهش داراي چهار بخش عمده است كه عبارتند از :
1ـ تلويزيون در توسعه اجتماعات كوچك هند (مطالعهاي موردي در روستاي اسمالپور هند)
2ـ وجه اجتماعي پخش تلويزيوني درهند (مطالعهاي موردي در روستاي اسمالپور هند)
3ـ تلويزيون و آموزش در هند (مطالعهاي موردي در روستاي اسمالپور هند)
4ـ قمر مصنوعي در ارتباطات راه دور (مطالعهاي موردي در روستاي اسمالپور هند)
9ـ در سال 1984 دانشگاه آلاسكا گزارش تحقيقي را با عنوان اثرات اجتماعي و ادراكي ورود تلويزيون به روستاهاي الاسكا بر كودكان بومي اين روستا منتشر كرد. در اين تحقيق كه توسط نورما.فوربي در شوراي تكنولوژي آلاسكا انجام شده است موضوعهاي زير مورد بررسي قرار گرفته است.
ـ كودكان اسميكوها در آلاسكا
ـ تلويزيون و كودكان در آلاسكا
ـ جنبههاي روانشناختي تلويزيون
ـ همسانسازي فرهنگي در سرخپوستان شمال آمريكا
ـ همسانسازي فرهنگي، اسميكوها
10ـ در سال 1991، مركز اطلاعات تحقيقات ارتباط جمعي آسيا كه مركز آن در سنگاپور است دست به انتشار گزارشي با عنوان اثرات اجتماعي تلويزيونهاي پخش ماهوارهاي در روستاها زد كه تحقيق آن در روستاهاي اندونزي و توسط شخصي به نام گودوين سي. چو انجام شده بود. در اين تحقيق، موضوع پخش مستقيم ماهوارهاي و مسائل اقتصادي روستاهاي اندونزي و همچنين پخش مستقيم ماهوارهاي و مسائل اجتماعي روستاهاي اندونزي مورد بررسي قرار گرفته سات.
11ـ سال 1992 سالي بود كه تلويزيون در روستاهاي هند فراگير شد. تعداد دستگاههاي گيرنده تلويزيوني كه در سال 1977 حدود 680000 دستگاه بود در سال 1985 به حدود ده برابر يعني 6750000 دستگاه رسيد و اين زماني بود كه تلويزيون در بسياري از روستاهاي هند حضور پيدا كرده بود.
بيشك اين حضور فراگير به اين ليل بود كه بانو ايندراگاندي، نخستوزير وقت هندوستان، تلويزيون را ابزار مهمي براي سرعتبخشيدن به توسعه روستايي ميدانست و از آن پشتيباني ميكرد.
در اين فرآيند، محقق برجسته هندي «بي.اي.رائو» تحقيق ارزشمندي را با عنوان تلويزيون براي توسعه روستايي انجام داد كه مورد توجه محققان توسعه و ارتباطات قرار گرفت.
در اين تحقيق رائو به نقش تلويزيون در توسعه روستايي هند توجه كرده است. اين تحقيق در سال 1992 در دهلي منتشر شد.
12ـ تحقيق ديگري كه در سال 1993 در هند منتشر شد، نتيجه كاري بود كه يك محقق هندي به نام راجا، پوخاراپوركار با عنوان توسعه روستايي از طريق تلويزيون محلي انجام داده بود. در اين تحقيق موضوعهايي مانند تلويزيون در توسعه روستايي هند، وسايل ارتباط جمعي در توسعه اجتماعات كوچك هند و توسعه روستايي در هند مورد توجه قرار گرفته است.
در كشور ما ايران، از سال 1370 به بعد، حداقل چهار پژوهش در زمينه رسانهها در روستاهاي كشور انجام شده كه پژوهشگران آنها به همه رسانهها به ويژه مطبوعات در روستا توجه كردهاند ولي تا سال 1378، هيچ پژوهشي در زمينه جوانان روستايي و تلويزيون انجام نشده است.
در سال 1378 به اهتمام مركز تحقيقات صدا و سيماي جمهوري اسلامي ايران، محقق، پژوهشي را با عنوان «بهرهمندي جوانان روستايي از تلويزيون» در سطح روستاهاي 20 استان كشور آغاز كرد كه گزارش آن در خرداد ماه 1379، در اختيار مركز تحقيقات صدا و سيما قرار گرفت.
هدف از انجام اين پژوهش كسب شناخت بيشتر درمورد ميزان و چگونگي استفاده جوانان روستايي كشور از برنامههاي مختلف تلويزيوني بود. در اين تحقيق از روش پيمايشي و نظرسنجي استفاده شده و براي جمعآوري اطلاعات از فن پرسشنامه و پرسشگري حضوري از جوانان روستايي در محل روستا بهرهگيري شده است.
جامعه مورد مطالعة اين تحقيق كليه جوانان 15 تا 24 ساله ساكن در روستاهاي كشور را با يك نمونه 9000 نفري شامل ميشود. در نهايت كلية اطلاعات مورد نياز از 8710 نفر از جوانان روستاهاي 20 استان كشور دريافت شده است.
پس از اين كه برنامههاي شبكههاي ماهوارهاي 6 كشور اروپايي شامل آلمان، انگلستان، بلژيك، سوئيس، فرانسه وهلند مورد بررسي قرار گرفت، نتايج كلي حاصل در جدول شماره 1 درج شد.
اين جدول كه به توزيع مدت زمان پخش برنامهها به تفكيك كشور، شبكه و نوع برنامه ميپردازد، نشان ميدهد عمدهترين نوع برنامه پخش شده از شبكههاي مورد بررسي فيلم (16 درصد) و سريال (13 درصد) بوده است. شو ـ موسيقي و برنامههاي سرگرمكننده (8 درصد)، اطلاعرساني (7 درصد)، ورزش (5 درصد) و برنامه كودك (4 درصد) به ترتيب دقايقي از پخش برنامههاي شبكههاي مورد بررسي را به خود اختصاص دادهاند.
برنامههاي علمي ـ آموزشي و نيز بنرامههاي مستند (هر يك با 3 درصد)، برنامههاي سياسي (با 2 درصد)، برنامههاي ادبي ـ فرهنگي، اقتصادي و مذهبي (هر كدام با 1 درصد) تا حدودي برنامههاي اين شبكهها را پوشش دادهاند. .
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر